Okładka

Fahrenheit 451

Redakcja i korekta

Agnieszka Pawlik-Regulska

Dyrektor projektów wydawniczych

Maciej Marchewicz

Skład, łamanie

Honorata Kozon

Zdjecia we wkladkach kolorowych Wikipedia Commons

ISBN 978-83-8079-389-7

Copyright © Przemysław Słowiński

Copyright © Krzysztof K. Słowiński

Copyright © Fronda PL Sp. z o.o., Warszawa 2018

Wydawca

Fronda PL , Sp. z o.o.

Ul. Łopuszańska 32

02-220 Warszawa

Tel. 22 836 54 44, 877 37 35

Faks 22 877 37 34

e-mail: kontakt@ wydawnictwofronda.pl

www.wydawnictwofronda.pl

www.facebook.com/FrondaWydawnictwo

www.twitter.com/Wyd_Fronda

Spis treści

Wstęp

Antoni

Prolog

Wypadek

Rozdział I

Nizina

Rozdział II

Zakonnicy

Rozdział III

Barcelona

Rozdział IV

Student

Rozdział V

Architekt

Rozdział VI

Miłość

Rozdział VII

Eusebi

Rozdział VIII

Szaleniec

Rozdział IX

Park

Rozdział X

Świątynia

Rozdział XI

Zmierzch

Kalendarium

Krótki slownik użytych terminów architektonicznych

Indeks nazwisk

Bibliografia

Wstęp

Antoni

Antoni Gaudí zajmuje jedno z pierwszych miejsc w panteonie architektonicznych geniuszy. Przez niektórych zaliczany do secesjonistów, przez innych do prekursorów tak zwanego ekspresjonizmu, jaki wtargnął do architektury po zakończeniu pierwszej wojny światowej, w rzeczywistości jest właściwie osobną pozycją między bardzo bujnym romantyzmem a rozwichrzoną secesją. Urzekła go logika konstrukcji gotyckiej, którą mieszał ze swoiście ujmowaną formą roślinną. Charakterystyczna dla jego późnych obiektów „ciastowatość” form najwyraźniej przejawia się w słynnej kamienicy Casa Milà o falistych balkonach, falistych gzymsach i dziwacznie poskręcanych wieżyczkach kominów, odzwierciedlających jego twierdzenie, że „linia prosta jest ludzka, krzywa natomiast pochodzi od Boga”.

Realizacji jego projektów towarzyszyły z reguły grube nieporozumienia ze zleceniodawcami i wykonawcami. Czasami czczony, a czasami lżony unosi się nad Barceloną niczym zadumany gigant Francisca Goi. Jego spuścizna artystyczna podziwiana jest od Korei i Japonii poprzez Niemcy i Francję aż do Ameryki Łacińskiej. Śmiało rzec można, iż Antoni Gaudí wyprzedził swój czas. Nikt przed nim nie budował czegoś podobnego, po nim zresztą też nie. Czegoś, co przeczy zasadom urbanistyki i gdzie na pierwszy rzut oka nic nie ma uzasadnienia. Stworzył własny, osobisty styl, którego nikt nie potrafił i nie potrafi naśladować.

Improwizował na poczekaniu, nieustannie zmieniał swoje projekty, pracował u stóp swoich budowli z kamieniarzami, stolarzami, kowalami, robotnikami. I ciągle poprawiał… Jak prawdziwy artysta. Uważał, że sztuka gotycka jest niedoskonała, że budowle nabierały prawdziwego piękna dopiero wtedy, gdy zmieniały się w ruiny i natura brała je w swoje posiadanie.

Porzucił technikę, by oddać się tworzeniu. Mistrzowie zen uczą, że można wyciągnąć palec, by wskazać księżyc, ale kiedy już rozpozna się księżyc, powinno się zapomnieć o palcu. Domy i inne budowle Gaudíego są jak palce, które wskazują nam gwiazdy, księżyc, duszę… Ale my ciągle patrzymy na palec. Być może właśnie z tego powodu nikt, żaden architekt po Gaudím, nie odważył się kontynuować jego dzieła.

„Genialne!” – mówią o jego dziełach jedni. „Dziwaczne!” – oponują inni. Niemniej od dziesiątek lat kontrowersyjne dzieła przyciągają do Barcelony tłumy turystów.

Podwaliny pod późniejszą sławę stworzył Gaudí w latach 1878–1880, chociaż za życia żadne oficjalne instytucje nie okazały mu uznania i nie przydzieliły żadnej nagrody. Zlecenia ze środków publicznych otrzymywał niezmiernie rzadko, jego projekty uważano za „zbyt odważne”. W związku z powyższym bardzo wiele z nich nie opuściło nigdy pracowni. Najczęściej po zakończeniu pracy wkładał do szuflady niezrealizowane plany swoich dzieł, do których należało także potężne, sprawiające wrażenie małego budynku biurko.

Raz tylko wyróżniono go nagrodą i rzecz znamienna – za jedną z najbardziej konwencjonalnych budowli, Casa Calvet. Tylko na początku jego kariery dane mu było pracować dla miasta, a chodziło o stosunkowo małe zlecenie: w lutym 1878 roku Barcelona poprosiła „młodego i dzielnego architekta Antoniego Gaudíego” o zaprojektowanie latarni ulicznej, która rzeczywiście została wykonana i zaakceptowana zarówno przez władze, jak i prasę oraz mieszkańców.

Na szczęście znalazł prywatnych mecenasów, którzy poznali się na jego geniuszu. Wystarczyło, że raz zrealizował większą budowlę, a już nie mógł opędzić się od zleceń. Najważniejszym z tych mecenasów był książę Eusebi Güell. Zaprojektowany przez Gaudíego park jego imienia jest do dzisiaj jedną z największych atrakcji Barcelony, podobnie jak wybudowany dla Güella pałac.

Ciekawostkę stanowią koncepcje, których Gaudí nie zdążył już zrealizować. Wśród wielu tego typu prac pozostawił między innymi projekt drapacza chmur – hotelu Attraction w Nowym Jorku. Kilkadziesiąt lat później szkic ten podobno zainspirował Daniela Libeskinda1 do rekonstrukcji World Trade Center po katastrofie z 11 września 2001 roku.

Sztuka Gaudíego – paradoksalnie – narodziła się z choroby. Od dzieciństwa bowiem dokuczał mu reumatyzm. Zamiast chodzić do szkoły, całe dni spędzał na obserwowaniu świata. Przypuszcza się, że w tym okresie wyrobił sobie niespotykaną wyobraźnię, co pozwoliło mu potem stwarzać przełomowe projekty w architekturze. Po latach spostrzeżenia te zamknął w jednej z najsławniejszych definicji własnej sztuki: „W naturze nie ma przypadków. Każda roślina rozwija się w funkcjonalny dla niej sposób” – stwierdził.

I tak właśnie, wzorując się na miękkich, naturalnych formach, zaprojektował swoje słynne modernistyczne budowle: Casa Batlló, wspomniany park Güell, czy Casa Milà – zwany potocznie La Pedrera (Kamieniołom), ukończoną w 1910 roku wytworną siedmiopiętrową kamienicę. Ten, jak dziś powiedzielibyśmy, apartamentowiec Gaudíego, o falującej fasadzie i niezwykłych, modernistycznych rzeźbach na dachu, nie ma ani jednego kąta prostego. Jego twórca zerwał z dotychczasowymi zasadami budowania, co – przyznać trzeba – było dość kłopotliwe dla mieszkańców, którym utrudniało umeblowanie. Ale Gaudí specjalnie się tym nie przejmował. Już wtedy miał w sobie żar i szaleństwo pierwszych chrześcijan, jakąś szlachetną naiwność, której nie zabiły w nim upływające lata i ponoszo-ne klęski.

Dom ma dwa wewnętrzne dziedzińce, pierwszy w mieście podziemny garaż, a żelazne ażury krat balkonowych sprawiają wrażenie fantastycznych pnączy na tle falistej elewacji.

Sekretem jego architektury było inteligentne obserwowanie natury stworzonej przez Boga. W niej znajdował modele struktur i dekoracji. Większa część prac Gaudíego to właśnie hymn ku czci świata natury. Pod koniec życia po długich latach obserwacji i eksperymentów doszedł do syntezy, która odzwierciedla geometryczne prawa rządzące naturą, gdyż – jak powtarzał – „wszystko rodzi się w wielkiej księdze przyrody”.

To właśnie zbliżenie do przyrody odróżnia Gaudíego od artystów secesyjnych, do których wielu chętnie go zalicza. Ornamenty secesyjne wprawdzie naśladują formy przyrody, ale wciąż są to tylko ornamenty, pozostają tylko dwuwymiarowymi liniami. Dla Gaudíego natura składała się z sił działających „pod powierzchnią”. Powierzchnia wyrażała tylko siłę wnętrza. Badał więc zachowanie się kamiennych bloków pod dużym ciśnieniem, wkładając je do wielkiej prasy hydraulicznej, i – o dziwo – nie pękały wzdłuż, lecz rozszerzały się od środka. Fenomen, o którym w przekonaniu mistrza wiedzieli już starożytni Grecy, gdyż nieco mocniej obciążali filary pośrodku niż w punktach krańcowych. Gaudí był pragmatykiem. W przeciwieństwie do współczesnych mu architektów nie pracował nad deską kreślarską. Zawsze był obecny na budowie; rozmawiał z robotnikami, zastanawiał się, projektował i odrzucał. Jego projekty sprawiają bardziej wrażenie impresjonistycznych szkiców niż rysunków konstrukcyjnych.

Pragmatyczne metody Gaudíego miały też, oczywiście, swój wielki minus. Genialny architekt nie był teoretykiem, ergo nie stworzył żadnej szkoły w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Nie pozostawił po sobie żadnych – pomijając kilka wyjątków z młodości – dokumentów na piśmie. Większość cytatów bazuje na przekazie ustnym. Krótko po śmierci jego architektura przestała być najważniejszym tematem rozmów. Na pierwszy plan wysunął się Bauhaus z charakterystycznym dla niego stylem ukierunkowanym na funkcjonalność, będącym w najistotniejszych punktach przeciwieństwem stylu Gaudíego.

Już w dzieciństwie stał się Gaudí samotnikiem. Potem podczas pracy nie lubił gdy mu przerywano. Miał także, już od najmłodszych lat, żywiołowy temperament, ale wyglądał na człowieka pogrążonego we własnym świecie. Ostatnie dwanaście lat życia poświęcił budowie wciąż nieukończonego Templo Expiatorio de la Sagrada Familia, kościoła, który z daleka wygląda jak zamek usypany z piasku. Po wejściu do jego wnętrza ma się z kolei wrażenie, że jest się w lesie. Wykrzywione, rozgałęziające się kolumny przypominają bowiem drzewa.

Budowa kościoła rozpoczęła się w 1883 roku. Przerwała ją hiszpańska wojna domowa (komuniści spalili wówczas kościół, zniszczone zostały plany i makiety), lecz jest kontynuowana ponownie od 1982 roku i trwa do dnia dzisiejszego. Zakończenie prac, prowadzonych na podstawie szkiców i notatek Gaudíego, a nadzorowanych przez japońskiego architekta, przewidziano na rok 2030. Największy problem stanowią finanse – fundusze pochodzą głownie z datków prywatnych osób.

Główną ideą Gaudíego było ukazanie historii zbawienia na zewnętrznych ścianach kościoła. Świątynia będzie miała trzy wielkie fasady: wschodnią – Boże Narodzenie, poświęconą narodzeniu i dzieciństwu Jezusa (ukończoną jeszcze za życia Gaudíego); zachodnią – Męka Pańska, ukazującą mękę i zbawczą śmierć Chrystusa; oraz główną, południową, zwaną Gloria (Fasada Chwały) – mówiącą o zmartwychwstaniu Zbawiciela, a także wszystkich ludzi – której budowa rozpoczęła się dopiero kilka lat temu. Na fasadach wyrzeźbiono kilkadziesiąt scen ukazujących konkretne fragmenty Ewangelii.

Pierwotnym zamierzeniem architektów było stworzenie skromnego kościoła w stylu neogotyckim, ale to, co dziś możemy oglądać, chyba znacznie przekroczyło ich zamiary. Wszystkie elementy architektoniczne, od fasady poprzez liczbę wież, mają znaczenie symboliczne i swoje uzasadnienie w Biblii. Wielkość budowli jest imponująca – dla przykładu podamy, że każda wieża kościoła ma ponad sto metrów wysokości. Powstało już osiem z zaplanowanych dwunastu wież symbolizujących dwunastu apostołów. W środku powstanie jeszcze sześć wież – cztery oznaczające Ewangelistów, piąta – Maryję i szósta – główna wieża środkowa, upamiętniająca Jezusa. Ta ostatnia będzie miała sto siedemdziesiąt metrów wysokości. Dzięki temu Sagrada Familia stanie się najwyższym kościołem na świecie.

Rzeźby zachodniej fasady ukończył w 2010 roku zespół artystów pod kierunkiem Josepa Marii Subirachsa. Ich praca wzbudziła pewne kontrowersje, zdecydowali się bowiem na mniej realistyczne, bardziej uproszczone i zgeometryzowane przedstawienie ciała ludzkiego, niż robili to na wschodniej fasadzie artyści współpracujący z Gaudím.

Póki co najlepiej Sagrada Familia prezentuje się z zewnątrz. Podziwiając dwa oryginalne wejścia, pamiętajmy jednak, że Gaudí zaprojektował tylko jedno z nich – tzw. Fasadę Bożego Narodzenia. Drugie to już dzieło współczesne, z końca lat osiemdziesiątych.

– Czy chcą Państwo wiedzieć, gdzie znalazłem prototypy swoich budowli? – zapytał kiedyś ludzi odwiedzających jego warsztat. – Każde drzewo dźwiga gałęzie, one z kolei mniejsze gałązki oraz liście. A każdy pojedynczy element rozwija się wspaniale i harmonijnie od momentu, gdy stworzył go Bóg-Artysta.

Gaudí zrezygnował z pensji i honorarium. Tworzył i mieszkał w pracowni, w której jedynymi meblami były drewniane łóżko i stół. Żywił się wodą, chlebem i surowymi warzywami. Lubił spacerować – nie prowadził żadnego pojazdu, bo – jak sam mawiał – „bujał w obłokach” i za kierownicą stanowiłby niebezpieczeństwo. Chorował na reumatyzm i artretyzm, ale nie wierzył w oficjalną medycynę, nie brał żadnych leków, żyjąc zgodnie z regułami księdza doktora Kneippa.

Coraz mniej przejmował się swoim wyglądem – chodził ubrany jak nędzarz, nie przyszywał urwanych guzików. Spał, nie zdejmując na noc ubrania, które później wyglądało jak wyciągnięte psu z gardła. Nie miał kobiety, która by o niego zadbała. Wiele osób wspomina jego poplamione marynarki z zielonymi śladami pleśni, naderwane kieszenie i ściągnięte gumą buty. Wygląd ten był w równej mierze wynikiem diety i skutkiem przebytej brucelozy, co żarliwej wiary religijnej i filozofii. Codzienny rytm dnia wyznaczała poranna praca w Sagrada Familia, spowiedź, msza i powrót do domu.

Oryginalny starzec z długą brodą często traktowany był jako osobliwość. Ludzie przychodzili do Sagrady Familii, by go oglądać, a wtedy Gaudí buntował się:

– Oglądacie mnie jak słonia w zoo! – krzyczał.

Artysta w sposób niezwykle głęboki traktował swoją wiarę chrześcijańską, stając się „współpracownikiem Ojca w stworzeniu” i „współpracownikiem w zbawczej misji Syna”. W pewnym momencie zrozumiał, że grzech, cierpienie i śmierć – chociaż zostały pokonane przez zmartwychwstałego Chrystusa – istnieją jeszcze na świecie i mogą być pokonane również przez nas samych poprzez celebrowanie – w Eucharystii i codziennym życiu – śmierci i zmartwychwstania Zbawiciela. W swej działalności artystycznej żył aktywną i twórczą nadzieją oraz heroizmem ewangelicznych błogosławieństw; zrozumiał, że przemiana świata dokonuje się poprzez budowanie cywilizacji miłości.

Oczywiście, tak jak każdy architekt, Gaudí zajmował się liniami, formami, kolorem, akustyką i detalami konstrukcji w ich wymiarze architektonicznym, kulturalnym i dekoracyjnym. W jego dziełach jednak te detale są znakami lub symbolami, poprzez które artysta chce nam coś powiedzieć i które zmuszają nas do refleksji oraz przybliżają do Stwórcy.

Bóg postawił na jego życiowej drodze ludzi, dzięki którym zachował wiarę i oddał swój talent na usługi twórczego oraz zbawczego dzieła. Byli to architekci Francesc de Paula del Villar oraz Joan Martorell i Montells, którzy odkryli niezwykły talent Gaudíego; księgarz Josep María Bocabella, który „zaraził” go swym entuzjastycznym nastawieniem do projektu budowy świątyni Świętej Rodziny (Gaudí rozpoczął pracę nad kościołem 3 listopada 1883 roku, gdy miał trzydzieści jeden lat); Eudaldo Punti oraz Llorenç Matamala i Piñol – rzemieślnicy, z którymi współpracował do końca życia; św. Enrique d’Ossó – założyciel Towarzystwa św. Teresy i kanonizowany przez Jana Pawła II św. Josep Manyanet – założyciel Zgromadzenia Synów Świętej Rodziny, a także arcybiskup Joan Torras i Bages, tudzież księża: Jacint Verdaguer i Santaló oraz Gil Parés – proboszcz kościoła Świętej Rodziny. Wszyscy ci ludzie wywarli duży wpływ na Gaudíego i jego sztukę.

Profesor Maria Antonietta Crippa z Wydziału Historii Sztuki Politechniki Mediolańskiej stwierdziła, że dla osoby tak pobożnej jak Gaudí budowanie i konstruowanie stanowiło formę wyrażania wewnętrznych uczuć oraz wiary. Dlatego nieprzypadkowo punktem wyjścia dla jego sztuki był gotyk. Artysta łączył wiarę i kulturę, miłość i architekturę. Twierdził, że do dobrego wykonywania pracy potrzebna jest najpierw miłość, a dopiero później technika. Uważał, że każdy powinien używać talentów, które otrzymał od Boga, i w ten sposób najlepiej służyć społeczeństwu.

Żył w ubóstwie, a cała jego praca była jednym wielkim hymnem ku chwale Boga. Szczególną czcią darzył Matkę Bożą Miłosierną, patronkę Reus – jego rodzinnego miasta. Jako człowiek głęboko wierzący wstąpił do świeckiego zakonu franciszkańskiego. Swoje życie i dzieła „zbudował” na modlitwie, poświęceniu i jałmużnie. Gdy zapytano go, kiedy zakończy budowę kościoła Sagrada Familia, odpowiedział:

– Artysta nie może uważać się za twórcę, lecz jedynie za kontynuatora dzieła „wielkiego Architekta”. Mój „klient” nie spieszy się. Dla Boga tysiąc lat jest jak jeden dzień.

Wiedział, że nigdy nie zobaczy ukończonego dzieła. Zdawał sobie sprawę, że zaprojektował świątynię olbrzymią, która w jakiś sposób miała symbolizować bezmiar Stwórcy…

W 1982 roku odwiedził ją Jan Paweł II, wypowiadając przy tej okazji słowa następujące:

Kościół jest – w wymiarze uniwersalnym – ogniskiem domowym Bożej Rodziny, waszej rodziny. W tej tajemniczej rzeczywistości ma źródła owa wspaniała świątynia barcelońska. Sagrada Familia powstała dzięki wielkiej sztuce genialnego mistrza, Antoniego Gaudíego.

„Cudowna suma techniki, sztuki i wiary” – tak z kolei określił kościół Świętej Rodziny w Barcelonie Benedykt XVI w swej homilii wygłoszonej 7 listopada 2010 roku podczas uroczystości jej poświęcenia. Następnie, oddając hołd wszystkim, którzy tworzyli to dzieło, i dziękując im, powiedział:

I pamiętamy przede wszystkim o tym, który był duszą i wykonawcą tego projektu: o Antonim Gaudím – genialnym architekcie i konsekwentnym chrześcijaninie, płonącym pochodnią wiary aż do końca swego życia, które przeżywał z godnością i bezwzględną surowością.

Swoją drogą z perspektywy czasu podziw i zdumienie budzi również odwaga barcelońskich hierarchów, którzy przed z górą stu dwudziestu laty zezwolili na dzieło tak śmiałe w formie, a potem nie opuścili swego architekta, broniąc go przed atakami i pomówieniami. Gaudíemu powierzono „tylko” wzniesienie gotyckiego kościoła. Ale zamysłem tego głęboko wierzącego artysty i architekta-rewolucjonisty było stworzenie najbardziej niezwykłej budowli sakralnej na ziemi w stylu, jakiego jeszcze nie było. „Katedry dla ludu”, jak ją nazywał. Gdy powstawały krypta, apsyda i fasada oraz pierwsza i jedyna zbudowana za jego życia z zaprojektowanych dwunastu wież-dzwonnic, większość krytyków podniosła wrzawę. Pomysły Gaudíego – wołali konserwatyści – nie tylko naruszają wszelkie reguły sztuki architektonicznej, ale „podburzają do obalenia istniejącego porządku publicznego i społecznego”!

***

Już ponad dwadzieścia lat temu dzięki staraniom wielu prominentnych obywateli Katalonii i nie tylko Katalonii rozpoczął się proces beatyfikacyjny wielkiego artysty. Błogosławieni i święci – żywi świadkowie obecności Boga wśród ludzi – chronią Kościół przed miernością, a dla wiernych są bodźcem, by reformować nie tylko Kościół, ale całe społeczeństwo. Świadectwo świętości jest szczególnie ważne, gdy dają je ludzie świeccy, tak jak czynił to prawie współczesny nam człowiek, Antoni Gaudí.

Na horyzoncie chrześcijaństwa święci stoją jak wygasłe wulkany – napisał Jan Józef Szczepański. Ich imiona kojarzą się często już tylko z ikonograficznym symbolem, z ludową przepowiednią pogody, z datą z kalendarza. Zapomniano, jakie wstrząsy wydźwignęły ich w górę, jakimi tryskali lawami. Kiedy przyjrzeć się im bliżej, niejedna z tych postaci wydaje się dziś kontrowersyjna. Można wśród nich znaleźć złotoustych demagogów wzywających do nietolerancji, fanatyków wysyłających dzieci na pewną śmierć od chorób i saraceńskich strzał, doktrynerów, którzy położyli głowy za spekulacje nieznaczące już nic dla nikogo. Pojawienie się świętego w naszych skłonnych do cynizmu czasach jest zjawiskiem prowokującym do zadumy nad istotą cywilizacji, która nas ukształtowała.

Na pomysł powołania komitetu pro beatificazione wpadł ksiądz Ignasi Segarra. Komitet ten został przez niego założony 10 czerwca 1992 roku przy współudziale japońskiego rzeźbiarza Etsury Sotoo, którego zainteresowanie Gaudím zaprowadziło na łono Kościoła katolickiego, architekta Javiera Fransitorry, inżyniera i biografa Gaudíego – Josepa Marii Tarragona oraz jeszcze jednego architekta, José Manuela Almuzara Péreza, który został jego przewodniczącym. 13 maja 1994 roku komitet zwrócił się do arcybiskupa Barcelony Ricarda Marii Carlesa Gordó z prośbą o rozpoczęcie procesu beatyfikacyjnego i kanonizacyjnego Antoniego Gaudíego. Dziewięć lat później, 13 maja 2003 roku, została uroczyście zakończona faza diecezjalna procesu.

Czy genialny twórca zasługuje na świętość, oceni Watykan. Wyrok jednak – jak w przypadku tego typu wyroków bywa – poprzedzony być musi długą i staranną analizą materiału. Zgodnie z wymogami prawa kościelnego proces wynoszenia na ołtarze musi być poparty dwoma cudami: pierwszy to przepustka do beatyfikacji, drugi – do kanonizacji.

Zebrano już ponad trzydzieści świadectw pobożności architekta: od krewnych, znajomych i przyjaciół oraz ludzi, którzy mieli z nim kontakty zawodowe. Wszyscy jednogłośnie stwierdzili, że Gaudí był wcieleniem cnót chrześcijańskich i umarł w powszechnej opinii świętości. Wśród świadków byli również architekci i inżynierowie, którzy badali dokumentację dotyczącą jego dzieł i życia zawodowego. Podkreślili oni, że dla Gaudíego wznoszenie świątyni Sagrada Familia w Barcelonie, szczególnie w ostatnich latach życia, miało charakter ekspiacyjny – artysta zrezygnował z zaszczytów, pieniędzy i życia w luksusie, wszystkie swe dochody przeznaczając na budowę kościoła i pomoc dla ubogich. W każdym razie gdyby kataloński artysta został beatyfikowany, to Antoni Gaudí byłby pierwszym w historii błogosławionym reprezentującym cech architektów. Niezależnie od tego już teraz istnieje spory ruch pielgrzymkowy do jego grobu.

Podobno na wieść o staraniach o beatyfikację artysty napłynęło kilka listów z Ameryki Południowej. Autorka jednego z nich zapewnia, że modląc się do Gaudíego, wyleczyła się ze śmiertelnej choroby. Pod wpływem jego sztuki przeszedł na katolicyzm koreański buddysta Yun Young-Joo, który w 1998 roku napisał :

Architekturę Gaudíego cechuje artystyczne piękno. Łączy ona w sobie elementy sztuki klasycznej i gotyckiej, lecz – według mnie – należałoby zwrócić większą uwagę na występujące w niej elementy natury, które ukazują piękno Boskiego stworzenia. Gaudí, ciągle poszukując prawdy, tworzył dzieła, w których czuje się „oddech Boga”. Nie mogę zapomnieć mojej wizyty w kościele Świętej Rodziny w Barcelonie, którą odbyłem w ramach przygotowywania wystawy Gaudíego w Korei. Pozostawiła ona w moim sercu niezatarty ślad. Dzięki sztuce Gaudíego oraz z pomocą Bożą uwierzyłem w istnienie Boga i nawróciłem się na katolicyzm, chociaż byłem do tej pory buddystą. Gaudí ewangelizuje świat za pośrednictwem swojej sztuki, a artystów nakłania do ciągłego poszukiwania Boga.

Problem w tym, że owo „święte życie” architekt zaczął wieść dopiero na krótko przed śmiercią. Wcześniej nie stronił bynajmniej od jego uroków. Miał słabość do dobrego jedzenia i wykwintnych strojów. Kapelusze kupował w Arnau – najwspanialszym salonie prowadzącym sprzedaż nakryć głowy, a najlepszy fryzjer, Ardonaud, nakładał na jego brodę delikatną, elegancką siwiznę. Jedynie buty miał zawsze stare, ponieważ nie cierpiał nowego, niewygodnego obuwia i zawsze prosił brata o jego „rozchodzenie”. Można go było spotkać we wszystkich popularnych kawiarniach Barcelony.

Uwielbiał knajpiane dyskusje i bijatyki, w które te rozmowy często się przekształcały. Puszyste blond włosy i przenikliwe spojrzenie niebieskich oczu przyciągały jak magnes wzrok dziewcząt. Mawiał o sobie, że „jest w stanie ujarzmić prawa przyrody, ale nie umie zrobić tego samego z własnym wybuchowym charakterem”. Co gorsza, do grona przyjaciół Antoniego należeli nie tylko duchowni, ale także socjaliści i masoni. Szybko przyswoił sobie popularną, zwłaszcza wśród młodzieży, postawę antykościelną. Fascynowały go nowe teorie i idee społeczne. W kręgach intelektualistów czuł się swojsko, lecz angażowały go również problemy robotników. To zapewne nie przypadek, że jego pierwszym dużym projektem były kwatery dla pracowników jednej z fabryk, sponsorowane przez związek robotników z Mataro.

Interesowały go magia i astrologia. W jego domu raz w tygodniu odbywały się próby wywoływania duchów, a jednym z gości był znany w Barcelonie spirytysta Guanyabents. Biografowie wspominają, że podczas organizowanych przez barcelońskie elity niedzielnych wycieczek w góry Gaudí zażywał amanita muscaria – grzyby halucynogenne, które uwiecznił potem na budkach przy wejściu do parku Güell. Odczuwane dzięki nim transy pomagały artyście w kreacji szalonych „roślinnych” form architektonicznych. W jego projektach nie ma kątów prostych – nawet okna nie są prostokątami. Balkony domu Batlló przypominają czaszki, a słynną Pedrerę zwieńcza szpaler kamiennych rycerzy.

W swoich dziełach mistrz Antoni nie zawsze wielbił Stwórcę. Chociażby słynny park Güell… Tuż za bramą ustawił piec alchemika z kamieniem filozoficznym w środku. Bramę do pawilonu parku zdobią smoki rodem z Atlantydy Jacinta Verdaguera. Pod mozaiką przedstawiającą odwrócony krzyż spotykają się dziś w parku barcelońscy sataniści. Na niemal wszystkich budowlach Gaudíego znaleźć można symbole masońskie i różokrzyżowe. Również na budowlach sakralnych! Kiedy zostanie już ukończona, w bliżej nieokreślonej przyszłości, Sagrada Familia, ozdobi ją – zgodnie z projektem Gaudíego – sześcioramienny krzyż, charakterystyczny symbol masoński.

Istnieją nawet przypuszczenia, że sam Gaudí był masonem. Uważa się to jednak dość powszechnie za plotkę, ponieważ trudno przyjąć, że człowiek, który z takim zapałem budował i restaurował budynki kościelne, prowadził podwójne życie. Osąd ten wywodzi się z opinii, jakoby artysta „obracał się w masońskim środowisku”. I owszem, Josep Fontseré i Mestre sympatyzował z masonerią, ale w żaden sposób nie świadczy to automatycznie o tym, że Gaudí, jako jego bliski przyjaciel, również należał do tego ugrupowania. Nigdy nie sądźmy człowieka po jego przyjaciołach. Judasz na ten przykład miał ich nienagannych…

Powodem zmiany trybu życia architekta stała się… kobieta – Pepeta Moreu, jedyna, jaką Gaudí kochał i jakiej kiedykolwiek się oświadczył. Został jednak odrzucony, co przypłacił depresją i – podobno – próbą samobójstwa. Z tej miłości nie wyleczył się do końca życia. To właśnie z powodu pięknej Pepety ostatnie sześć lat (1920–1926) przeżył jak pustelnik. Nigdy już nie spojrzał nawet na żadną inną niewiastę. Żył jedynie pracą i opiekował się chorym ojcem. Dawne życie skończyło się, jak nożem uciął. Do przeszłości odeszły wesołe zabawy na starym mieście, podobnie jak wieczorki poetyckie i wykłady organizowane przez Katalońskie Towarzystwo Naukowych Wycieczek. Właściwie tylko codzienna spowiedź w San Felipe Neri i niedzielna msza w katedrze stanowiły ogniwa łączące go z publicznym światem. Chercez la femme powiadają Francuzi. Szukajcie kobiety, jeżeli chcecie poznać prawdę o ukrytym mechanizmie zdarzeń…

Pod względem poglądów politycznych Gaudí był żarliwym katalońskim nacjonalistą, tak samo zresztą jak Eusebi Güell, jego długoletni mecenas i przyjaciel. Przez całe życie demonstracyjnie mówił tylko po katalońsku, niejednokrotnie robotnikom na budowach trzeba było tłumaczyć jego wskazówki. Językiem tym posługiwał się nawet w obecności króla, Alfonsa XIII, w czasach, w których władze uważały to za nielegalne. Gdy pod koniec życia stanął przed sądem, odmówił udzielania odpowiedzi w kastylijskiej odmianie hiszpańskiego. Nie łączył jednak nigdy swych poglądów z programem jakiejkolwiek partii politycznej. Raczej w naturalny, emocjonalny sposób czuł się związany z ludem i swoją ojczyzną. W swych budowlach nawiązywał do katalońskiej tradycji (szczególnie do gotyku), często umieszczał też symbole manifestujące przynależność katalońską.

Postrzeganie Gaudíego odzwierciedla dziś w przybliżeniu stosunek do niepodległości Katalonii. Uznanie dla wielkiego artysty stało się na terenie Hiszpanii kłopotliwym, choć niezwykle czułym socjopolitycznym barometrem.

Mimo że jego architektura jest obecnie powszechnie znana, osobowość samotnego „kapłana piękna” z Barcelony wciąż stanowi nie do końca odkrytą tajemnicę. Wiemy, co zbudował i gdzie kupował wieczorną gazetę, lecz drgania jego duszy na zawsze pozostały w ciszy konfesjonału.

Niewiele pisał, a to, co zostało, w dużej części uległo zagładzie. Wszelkie osobiste i zawodowe archiwa Gaudíego zostały zniszczone podczas hiszpańskiej wojny domowej. 20 lipca 1936 roku zwolennicy Frontu Ludowego włamali się do krypty Sagrada Familia, paląc i niszcząc wszystkie rysunki, modele i notatki oraz profanując grób mistrza. Kilka dni później w pobliskim kamieniołomie zamordowali przyjaciela architekta, proboszcza Sagrada Familia, Gila Parésa. W niedokończonej świątyni urządzili sobie wojskową stołówkę.

Młody Pablo Picasso ostrzegał ludzi przed Gaudím, a krytyk Eugeni d’Ors próbował go zniszczyć. Salvador Dali napiętnował jego dzieła jako sztukę tapas – wielowarstwowej, różnokolorowej kanapki, którą je się przy barze między posiłkami na stojąco do kieliszka wina. Filozof baskijski Miguel de Unamuno opisał styl Gaudíego jako „pijaną sztukę”.

Thomas Graham Jackson, jeden z najwybitniejszych angielskich architektów swojego pokolenia, potępił go w 1904 roku za „świadome dążenie do oryginalności i ekscentryczności, co stanowi najniższą motywację w sztuce”…

Potem, dla odmiany, przez ponad czterdzieści lat reżim Franco tłumił tożsamość kulturową Katalonii, skrupulatnie przemilczając znaczenie dzieła Gaudíego. Nie brakowało ludzi, którzy nadal uważali go za „Dantego architektury”, żarliwych rzeczników nieukończonej Sagrada Familia – niebotycznej budowli reprezentującej „teologię ludu Katalonii”, jednak częściej odrzucano go jako „stylistycznego dinozaura uwięzionego w mrokach średniowiecza”. George Orwell, autor Roku 1984, napisał:

Poszedłem spojrzeć na katedrę, jeden z najbardziej szkaradnych budynków na świecie. Ma cztery zakończone blankami iglice, dokładnie w kształcie butelek wina reńskiego. W przeciwieństwie do wielu kościołów w Barcelonie nie została zniszczona podczas Rewolucji – ocalała, jak mówią, ze względu na „wartość artystyczną”. Uważam, że anarchiści wykazali się złym gustem, skoro nie zniszczyli jej, gdy była do tego stosowna okazja…

Dopiero w latach sześćdziesiątych nastąpiło odrodzenie zainteresowania tym wielkim artystą, zaczęto mówić o nim więcej, poruszając przy okazji tematy, które dotąd były skrywane przed światem. Sława często przychodzi dopiero po śmierci… Dzisiaj nazwisko „Gaudí” widnieje we wszystkich encyklopediach, a dla Katalończyków twórca ten urósł do rangi bohatera narodowego. W dowód uznania dla twórczości genialnego artysty w 1984 roku aż trzy jego dzieła wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO: pałac księcia Güell, park Güell oraz dom La Pedrera.

Jego budowle są kojącą oazą na pustkowiu budowli użytkowych, szlachetnymi kamieniami na monotonnych szarych uliczkach, nasyconymi melodyjnym rytmem zjawiskami w martwej masie otoczenia

– sławił dzieła Gaudíego takimi oto słowami Josef Wiederman w roku 1974 przy okazji Międzynarodowych Targów Rzemieślniczych w Monachium.

Na schodach Sagrada Familia i na wielokolorowych ławkach w parku Güell przedstawiciele wojowniczej katalońskiej kontrkultury podali sobie ręce z wyznającymi wolną miłość młodymi Europejczykami. Dzisiaj Antoni Gaudí jest chlubą zarówno samej Barcelony, jak i całego społeczeństwa katalońskiego. Jego dzieło jest dziedzictwem pozostawionym miastu, które go przygarnęło i pokochało – chociaż nie zawsze do końca rozumiało.

Fantastycznie płodna wyobraźnia maestro Antoniego wypaliła w końcu dziury w pokrytych kurzem podręcznikach, łącząc go na zawsze z Barceloną i Katalonią. Bez Gaudíego Barcelona z pewnością nie byłaby tym, czym jest – „miastem cudów”, jak nazwał ją w tytule swej powieści kataloński klasyk Eduardo Mendoza.

1 Daniel Libeskind (ur. 12.05.1946 w Łodzi) – amerykański scenograf i architekt polskiego pochodzenia, przedstawiciel modernizmu, postmodernizmu i neomodernizmu.

Prolog

Wypadek

Barcelona, 7 czerwca 1926 r.

Wypadek! – przeraźliwy krzyk kobiety przebił się przez jednostajny, popołudniowy gwar barcelońskiej ulicy. Oczy wszystkich w okolicy zwróciły się w jej stronę, by dojrzeć powód podniesienia larum – postać zbroczonego plamami krwi starego człowieka leżącego na bruku, tuż obok torów tramwajowych. Ranny – a może martwy? – był starym mężczyzną z obfitą, zaniedbaną, siwą brodą. Jego marynarka i muszka wskazywały, że nie jest to robotnik, lecz ubranie wyglądało na znoszone, pożółkłe od prania i zniekształcone ciągłym cerowaniem. Nogawki u dołu były postrzępione, a podeszwy od dawna wymagały podzelowania. Więc może to po prostu żebrak noszący podarowane ubranie?

Było późne popołudnie 7 czerwca 1926 roku. Ognista kula słońca wciąż jeszcze wisiała nieruchomo na niebie. Wydawało się, że jedynym celem jej istnienia jest spalenie na popiół wszystkiego, co znalazło się w zasięgu promieniującego z niej żaru. Wiał co prawda łagodny wietrzyk, był jednak słabiutki niczym moc kupionych w taniej drogerii perfum. Postrzępione chmury kładły się wydłużonym cieniem na gmach katedry.

Wokół miejsca wypadku na Gran Via, pomiędzy Carrer2 Girona a Carrer Bailén, w centrum Barcelony, natychmiast uformował się krąg gapiów. Rozmawiali między sobą o tym, jak tramwaj potrącił tego starca, który jeszcze oddychał. Z chodników obserwował tragedię przechodzący barwny tłum: uliczni sprzedawcy, pucybuci, guwernantki pchające przed sobą dziecinne wózki i nosiciele wody z blaszanymi kubełkami. Pod oklejonym plakatami teatralnym murem na Gran Via maszerowała orkiestra złożona ze ślepców grających na trąbach i bębnach. Posuwali się gęsiego rynsztokiem, wymacując bokiem buta brzeg chodnika. Już z daleka słychać było, jak ich muzyka przedziera się przez zgiełk tłumów. Melodia brzmiała dziarsko niczym orkiestra pułkowa, ale gdy się podniosło wzrok w oczekiwaniu tygrysiej skóry i wirujących w powietrzu pałeczek od bębna, widziało się sunące z wolna wzdłuż domów blade, ślepe oczy podobne do ślepi koni z kopalni. W odległości kilkudziesięciu metrów zatrzymały się dwie guwernantki w uniformach, z których każda pchała przed sobą dziecięcy wózek. Widać było, że wyszły na spacer. Teraz stały z otwartymi ustami po drugiej stronie ulicy i wyglądały jak sparaliżowane. Dzieci darły się wniebogłosy. Krzyki wzmagały się, nadbiegali kolejni przechodnie.

– Widziałem, jak ten drugi tramwaj najechał tego człowieka! – relacjonował z przejęciem jeden ze świadków.

Według raportu złożonego później przez motorniczego tramwaju numer trzydzieści dokładnie o godzinie szóstej po południu prowadzony przez niego pojazd potrącił jakiegoś osobnika, którego motorniczy określił jako „pijanego włóczęgę”. Człowiek ten w ogóle nie rozglądał się na boki, potknął się o szyny tramwajowe i wleciał wprost pod rozpędzoną masę żelastwa. Było coś o niesfornych przechodniach, zapijaczonych lumpach i zepsutych hamulcach.… Nie sposób już dzisiaj zrekonstruować dokładnie przebiegu zdarzenia.

Zgodnie z relacjami świadków tramwaj zatrzymał się na chwilę, włóczęga odbił się od pojazdu i uderzył głową w latarnię, a tramwaj po chwili ruszył dalej. Istnieje wiele relacji z tamtych czasów mówiących o motorniczych, którzy niecierpliwie, w pośpiechu przebijali się „na siłę” przez idący ulicami tłum…

Dwóch przechodniów podeszło do leżącej na trotuarze ofiary wypadku z zamiarem udzielenia pomocy. Pierwszy był korpulentnym, gładko ogolonym mężczyzną ubranym w czarny, drogi garnitur i kraciastą, trochę za bardzo krzykliwą kamizelkę. Na kościstym ciele drugiego zwieszał się garnitur koloru marengo, spod którego wystawał żółknący kołnierzyk białej koszuli i muszka, zawiązana zapewne jeszcze w dniu katastrofy „Titanica”3. Nigdy nie udało się ustalić ich tożsamości. Z ucha nieprzytomnego „żebraka” sączył się cieniutki strumyk krwi, rozlewając się powoli w coraz większą kałużę. Chudszy z mężczyzn ściągnął z wątłych ramion marynarkę i podłożył ją pod głowę rannego.

– Trzeba zobaczyć, czy ma przy sobie jakieś dokumenty – odezwał się głosem brzmiącym niczym zgrzyt ocieranych o siebie sztabek żelaza strażnik miejski.

Pojawił się skądś niespodziewanie, jak pstrokaty diabełek wyskakujący z pudełka. Ubrany był w charakterystyczny szkarłatny surdut, czarne spodnie i trójgraniasty kapelusz, u boku miał wielką regulaminową pałkę.

Instytucja Straży Miejskiej wywodziła się z dawnych tradycji katalońskiego świata wiejskiego. Wówczas to w oddalonych od organów rządzących oraz od koszar Gwardii Cywilnej wioskach mieszkańcy tworzyli ludową milicję, żeby czuwać nad własnym bezpieczeństwem i przede wszystkim zwalczać bandytyzm. Na jej czele stawali wysoko postawieni mieszkańcy (wojewodowie, najzamożniejsi właściciele ziemscy i kupcy), a jej członkowie, z karabinami na ramieniu, zmieniali się, żeby móc trzymać wartę również i w nocy, obserwując ulice i niespokojne rejony. Powstanie Straży Miejskiej było owocem godnej pożałowania odwiecznej impotencji państwa i wysyłanych na prowincję rządowych delegatów, którzy nie potrafili zapewnić mieszkańcom bezpieczeństwa. Na początku XX wieku instytucja rozwinęła się już do tego stopnia, że w miastach mogła mierzyć się pod względem sił z organizacjami syndykalistów. W 1926 roku katalońska Straż Miejska liczyła sobie ponad czterdzieści tysięcy członków.

Korpulentny spojrzał na strażnika z urażoną miną, zamierzając zapewne pouczyć funkcjonariusza, żeby łaskawie sam zajął się przeszukaniem rannego, kościsty jednak posłusznie spełnił polecenie.

– Nie ma żadnych dokumentów – zameldował po chwili. – Wszystko, co miał w kieszeni marynarki, to garść rodzynków i orzeszków. No i jeszcze Nowy Testament… – zaprezentował małą, mocno zniszczoną książeczkę w popękanej oprawie z ciemnobrązowej skóry.

– Jeszcze jeden żebrak – mruknął niechętnie strażnik. – Namnożyło się tego ostatnio jak robactwa.

– Eee, chyba nie żebrak – zaprotestował korpulentny. – Oni raczej nie noszą muszek. Poza tym to ubranie…

– Co „ubranie”?

– Kiedyś musiało kosztować kupę forsy…

– Kiedyś… – wzruszył pogardliwie ramionami funkcjonariusz. – Pewnie znalazł je gdzieś na śmietniku albo świsnął komuś ze strychu.

– Panie władzo, on jak wpadł pod ten tramwaj, to miał na sobie jeszcze kapelusz – wtrąciła się stojąca obok tęga jejmość w bufiastej niebieskiej spódnicy.

– I co z tego! – ofuknął ją strażnik. – Co mi tu głowę zawracacie. Czy to ma jakieś znaczenie?

Kobieta w niebieskiej sukni wycofała się lękliwie za plecy innych gapiów. Wielu ludzi mijało zbiegowisko z obojętnymi minami. W owych latach przemoc i krew na ulicach Barcelony były czymś powszechnym i normalnym. Był to czas ulotek i bomb pozostawiających po sobie dygocące i dymiące szczątki ciał ludzkich na ulicach Ravalu; bojówek, które pod osłoną nocy siały śmierć; procesji i przemarszów świętych oraz generałów cuchnących obłudą i agonią; płomiennych przemówień, w których wszyscy kłamali i wszyscy mieli rację. W zatrutym powietrzu wisiały już wściekłość i nienawiść, które lata później miały doprowadzić jednych i drugich do mordowania się w imię wielkich haseł i w imię różnych barw na sztandarach.

Bezustanna mgła wyciekająca z fabrycznych kominów pełzła po brukowanych alejach pokrytych bruzdami szyn. Władzę nad nocą sprawowało światło rzucane przez gazowe latarnie i mrok zaułków rozjaśnionych błyskiem strzałów. Były to lata, kiedy dojrzewało się szybko, a dzieci, które ledwo odrosły od ziemi, miały już spojrzenie starych ludzi.

Ktoś zatrzymał przejeżdżającą obok ciemnowiśniową taksówkę, peugeota torpedo z rozłożonym dachem i welurową tapicerką również w wiśniowym kolorze. Po chwili rozległy się odgłosy kłótni.

– Zwariowałeś człowieku? – pienił się kierowca, krępy mężczyzna o mięsistej twarzy prostaka. – Mam wziąć do samochodu jakiegoś łachmytę? Żeby mi zapaćkał krwią siedzenia? Nie ma mowy!

– Tego człowieka przed chwilą potrącił tramwaj – podniesionym głosem tłumaczył mu ten, który zatrzymał auto, kościsty, rudawy blondyn. – On jeszcze żyje. Potrzebna jest natychmiastowa pomoc medyczna!

– Od tego jest pogotowie – nie dawał się przekonać taksówkarz. – Dzwońcie sobie na pogotowie!

– Ktoś już podobno zadzwonił, ale to może potrwać, a tu liczy się każda chwila – próbował jeszcze oponować blondyn, ale bez większego przekonania.

Z góry widać było, że nic tu nie wskóra. Poirytowany taksiarz wsiadł do samochodu, głośno trzaskając drzwiami. Zanim ruszył z piskiem opon, zdążył jeszcze rzucić zza kierownicy:

– Wszyscy powariowaliście! A jak ten dziadyga umrze mi tu w środku, to kto będzie odpowiadał, pytam się, hę?

Inni ludzie jeszcze trzykrotnie próbowali zatrzymać jakiś pojazd, aby odwieźć rannego do szpitala, lecz za każdym razem spotykała ich odmowa. Trzech taksówkarzy zostało później ukaranych grzywnami w ramach tak zwanego „prawa dobrego Samarytanina” za „nieudzielenie pomocy osobie znajdującej się w wyraźnym niebezpieczeństwie”, ale ofierze wypadku nie mogło to już w niczym pomóc.

W końcu na miejscu zdarzenia pojawiło się dwóch funkcjonariuszy Guardia Civil w charakterystycznych trójgraniastych kapeluszach na głowach. Guardia Civil – Straż Obywatelska była hiszpańską formacją paramilitarną, stanowiącą część Sił i Korpusów Bezpieczeństwa Państwowego Królestwa Hiszpanii (Fuerzas y Cuerpos de Seguridad del Estado del Reino de España)4. Strażnicy zatrzymali jakiś dostawczy samochód i mimo protestów kierowcy załadowali na pakę ciągle jeszcze dającego nikłe oznaki życia poszkodowanego.

W szpitalu de la Santa Creu (Świętego Krzyża), mieszczącym się w zimnym budynku w najstarszej części miasta – tam, gdzie trafiają wędrowni żebracy, bezdomni, biedni i opuszczeni przez bliskich, stwierdzono u ofiary wypadku wielokrotne złamanie żeber, uraz mózgu i krwotok z ucha. Wydawało się, że na pytanie pielęgniarek mężczyzna usiłował wyjąkać swoje nazwisko, ale po chwili ponownie stracił przytomność. Jeżeli nawet zdołał je wypowiedzieć i jeśli zostało dobrze zrozumiane, niewiele pielęgniarkom mówiło.

***

Noc była cicha i upalna, w mieście panował dziwny spokój. Nie słychać było żadnych strzałów; i najemnicy pracodawców, i bojówki anarchistów, zaszyci w swych kryjówkach, ograniczyli się zapewne tej nocy wyłącznie do planowania ewentualnych zamachów i zabójstw. Minęła już godzina jedenasta, kiedy dozorca Sagrada Familia, który razem z żoną zajmował się oporządzaniem mieszkania i wiktem Antoniego Gaudíego, udał się na plebanię, by powiadomić księdza Parésa. Długo dobijał się do drzwi, zanim wreszcie stanął w nich zaspany duchowny. Tego dnia, zmęczony wypełnianiem całej masy obowiązków, położył się do łóżka wyjątkowo wcześnie.

– Co się stało? – zapytał, przecierając oczy.

– Mistrz nie wrócił do domu o zwyczajowej porze – zameldował cicho dozorca. – Martwimy się trochę, bo to nie jest w przypadku mistrza normalne.

– Może zasiedział się nieco dłużej u ojca Masa? – zasugerował ksiądz Parés, z trudem jednak ukrywając niepokój.

– Może…

– Poczekajmy jeszcze trochę – zaproponował ksiądz. – Jeśli nie wróci do północy, weźmiemy taksówkę i pojedziemy na pogotowie. Nic innego nie przychodzi mi do głowy.

Antoni Gaudí wychodził codziennie ze swej pracowni około wpół do szóstej wieczorem i udawał się do kościoła San Felipe Neri. Uważał, że takie spacery dobrze robią na dokuczający mu ostatnimi czasy coraz bardziej reumatyzm. Szedł Gran Via do Bailén, przechodził przez ulicę tuż przy placu Tetuan, następnie Urquinaona, potem ulicą Fontanella szedł aż do Puerta del Ángel. Stamtąd dalej ulicą Arcs, placem Nova, ulicą Bisbe, zaułkiem Sant Sever i dochodził do San Felipe Neri. Siedział zwykle w oratorium aż do zamknięcia kościoła, czasami odwiedzał tam ojca Augustina Masa, swego duchowego przewodnika. Później wracał tą samą drogą, zatrzymując się na chwilę przy kiosku na placu Urquinaona, aby kupić wieczorne wydanie „La Veu de Catalunya”.

Do pracowni wracał około godziny dziesiątej wieczorem. O tej porze na ulicach napotkać mógł jedynie nadmorską mgłę, rybi odór napływający z barcelońskiego portu, ewentualnie kilka starych putas5 przy budynku giełdy po drugiej stronie alei Isabel II. Po dziesiątej wymieniona część metropolii przeistaczała się w miasto cieni.

Kiedy minęła północ, a mistrz Gaudí dalej nie dał znaku życia, ksiądz Parés i dozorca zatelefonowali po taksówkę. Po kilku minutach przed plebanią zatrzymała się zgniłozielona skoda 110, model z 1925 roku.

– Może pojadę sam – zaproponował dozorca. – Ksiądz niech lepiej zostanie. Gdyby mistrz wrócił albo gdyby pojawiły się jakieś wiadomości…

– Dobrze, jedź – zadecydował po chwili namysłu Gil Parés. – Szkoda tracić czasu.

– Kiedy się tylko czegoś dowiem, natychmiast dam znać – obiecał dozorca, zajmując miejsce obok kierowcy w samochodzie.

– Dokąd jedziemy? – zapytał taksówkarz.

– Na pogotowie przy rondzie Sant Pere.

Wyjechali z cichej i uśpionej o tej porze Carrer de Mallorca, docierając po chwili do rozświetlonej Rambli. W tamtej epoce ulica Nou de la Rambla lśniła wśród ciemności dzielnicy Raval tysiącem latarń i neonów. Kabarety, dancingi i inne trudne do nazwania lokale rozpychały się po obu stronach chodnika w swoich otwartych do samego świtu zatęchłych norach, oferujących kuracje na choroby weneryczne i pomoc w pozbyciu się niechcianej ciąży. Osobnicy rozmaitego pokroju, począwszy od zamożnych elegancików, a na marynarzach z zacumowanych w porcie statków skończywszy, mieszali się w nich z ekstrawaganckimi postaciami, jakie spotkać można tylko w nocy. Od ulicy odchodziły mroczne wilgotne zaułki skrywające nieprzebrane bogactwo burdeli, które lata swojej świetności dawno miały już za sobą.

Minęła godzina wpół do pierwszej w nocy, kiedy dozorca dotarł do mieszczącej się przy placu Sant Pere stacji pogotowia miejskiego.

– Owszem, o szóstej przywieziono tu staruszka, który pasowałby nawet do pańskiego opisu, ale nie miał przy sobie żadnych dokumentów – poinformował go dyżurny. – Potrącił go tramwaj na Cortes.

– I gdzie leży? W której sali? – nerwowo zaczął dopytywać dozorca.

– Na żadnej. Już go tutaj nie ma. Był w tak ciężkim stanie, że został przewieziony do szpitala.

– Do którego?

– Do Hospital Clinico.

Wracając do księdza Parésa, dozorca zatrzymał się po drodze przy San Pedro 25, gdzie mieszkał asystent Gaudíego, architekt Domingo Sugrañés. Dozorca szybko poinformował go, czego dowiedział się na pogotowiu, po czym obaj ruszyli na plebanię Świętej Rodziny. Tym razem dozorca pozostał na miejscu, zaś proboszcz w towarzystwie Sugrañésa udał się tą samą taksówką do Hospital Clinico. Nad błyszczącym morzem wisiał księżyc przypominający srebrną monetę. Leniwy szum fal szeptał o długich, letnich dniach i ciepłych, czarnych nocach.

– Hm… opis by się zgadzał – mruknął urzędujący w izbie przyjęć starszy człowiek sprawiający wrażenie kogoś, komu przed chwilą wyrwano ząb. – Nie żył już, kiedy go przywieziono.

Przybyłym do szpitala mężczyznom zmroziło krew w żyłach. Nie mogli uwierzyć w to, co przed chwilą usłyszeli.

– Czy… czy nie zaszła jakaś pomyłka? – rzucił zalęknionym głosem Sugrañés.

– Ja tylko wiem, że przywieziono nam zwłoki jakiegoś starego żebraka, którego potrącił tramwaj.

– Tramwaje potrącają wielu ludzi – mruknął Sugrañés.

– Możemy go zobaczyć? – poprosił ksiądz Parés.

– Ależ oczywiście, proszę księdza, oczywiście.

Zaprowadzono ich do kostnicy, znajdującej się w podziemiach szpitala. Było to duże i nieskazitelnie białe pomieszczenie. Jego filary pokryte były białymi kafelkami, a ściany pomalowane białą farbą olejną. Odbijało się w nich blade światło żarówki umieszczonej wysoko na suficie i przesłoniętej drucianym kloszem ochronnym. Przypominało wystrojem salę operacyjną. Pod maleńkim, zakratowanym oknem umieszczonym tuż pod sufitem znajdowała się pozbawiona korka umywalka, a w rogu sali stało białe, emaliowane wiadro z wyraźnymi niebiesko-czarnymi odpryskami farby na obrzeżu. Większość personelu zaglądała tu bardzo niechętnie, z jeszcze większą niechęcią o wizycie w tym miejscu myśleli pacjenci. Te białe ściany nieraz tłumiły rozpaczliwy szloch.

Aktualnie w pomieszczeniu panowała niczym niezakłócona cisza.Przed drzwiami kostnicy czekał już pracownik w białym kitlu, równie posępny jak wnętrze. Nosił swój fartuch w taki sam sposób, w jaki pełen skromności nowicjusz w seminarium duchownym nosi sutannę. Niski, chudy, wręcz zasuszony, miał rzadkie, białe włosy, nalaną twarz, długi i gruby nos, nieruchomy wzrok i mięsiste wargi koloru surowej wątroby. Miał również długą i siwą brodę, której zapewne nie mył i nie czesał od czasu, kiedy przestał się golić.

– Proszę do środka – skinął ręką na przybyłych gestem dyrektora kabaretu zapraszającego gości na swój najnowszy spektakl.

Weszli z duszami na ramieniu. Ksiądz Parés uniósł prześcieradło…

Żal mu się zrobiło nieszczęśnika, z drugiej jednak strony poczuł radosną ulgę, stwierdziwszy, iż nie jest to mistrz Gaudí. „Boże, wybacz mi tę idiotyczną radość” – westchnął tylko w myślach.

– To nie on – powiedział z wyraźną ulgą.

– Ja tam nic nie wiem – skrzywił się pracownik kostnicy. – Obok tego tutaj – wskazał na przykryte białą materią zwłoki – to dzisiaj przywieźli jeszcze tylko jakąś staruszkę, która popełniła samobójstwo i młodego gościa, ofiarę strzelaniny na placu Medinaceli.

– Może wrócił już do domu? – zasugerował nieśmiało architekt.

– Daj Boże – westchnął ciężko ksiądz.

– Ja tam nie chcę niczego sugerować – wtrącił się pracownik – ale jeśli panowie szukają kogoś, kto wyglądał tak, jak panowie opisali, to takich wożą najczęściej do Hospital de la Santa Creu…

– Bylibyśmy nader wdzięczni – odparł Domingo Sugrañés.

Pracownik kostnicy połączył się ze szpitalem.

– Tak, mają tam innego bezdomnego, którego potrącił tramwaj – poinformował chwilę później. – Wiek i wygląd zgadzałby się z panów opisem. Powiedzieli, że nie miał przy sobie żadnych dokumentów, tylko jakiś modlitewnik w kieszeni i kalesony trzymające się na agrafkach. I jeszcze, że miał kolana zabandażowane w obawie przed opuchlizną atre… arte… no, tego…

– Artretyczną. To musi być on! – zakrzyknął architekt

– To znaczy, że żyje! – dodał radośnie proboszcz.

– Z tego, co mówili, to jeszcze żyje, ale to życie ledwie się w nim kołacze – odrzekł pracownik wciąż niemogący pojąć, dlaczego ci dwaj możni panowie tak bardzo przejmują się losem jakiegoś żebraka.

– Bardzo panu dziękujemy – odezwali się jednocześnie Parés oraz  Sugrañés.

***

Pojechali do wskazanego im szpitala, zapuszczając się w wąskie uliczki piątego dystryktu barcelońskiego kryjącego pod makijażem nocy wewnętrzną brzydotę i smutek prawdziwego oblicza. Mimo tak późnej pory dzielnica wciąż jeszcze tętniła życiem. Marynarze, przedstawiciele burżuazji w damskim towarzystwie, pijaczkowie o arystokratycznych rysach, kieszonkowcy, nastoletni ulicznicy i łobuzy, prostytutki młode, stare i bardzo stare – kilka z nich, nie dostrzegając zapewne, że jednym z pasażerów taksówki jest ksiądz, zademonstrowało im swoje już nie dziewczęce, ale wciąż jeszcze pełne powabu piersi, kilka innych zaś odsłoniło ponętne tyłeczki.

Odrażający stręczyciele i liczna, niezidentyfikowana masa ludzka krążyła rozbawionymi kamiennymi kanionami między kataryniarzami i oświetlonymi szyldami. Nocą wypływały tu na powierzchnię ryby głębinowe zbrodni i grzechu, rozwijali działalność handlarze narkotyków, złodzieje, taksówkarze, prostytutki i agenci policji. Śmierć i życie, nędza i bogactwo, brzydota i piękno istniały tu obok siebie połączone w jakiejś dziwnej, niewytłumaczalnej harmonii.

Mówi się, że w czasie apogeum rewolucji francuskiej, w momencie najcięższego terroru, kiedy każdego dnia dziesiątki ściętych głów trafiały do kosza gilotyny, a cały Paryż został podzielony między ciemiężonych a ciemiężycieli, co noc ponad dwadzieścia pięć teatrów wypełniało się po brzegi. W opisywanych właśnie latach, kiedy rewolwerowcy w biały dzień zabarwiali krwią miejskie skrzyżowania, noce w Barcelonie były długie i burzliwe.

Szpital Świętego Krzyża mieścił się na północnych obrzeżach Barri Xinès, w najstarszej części miasta sięgającej jeszcze średniowiecza. Zbudowano go w XV wieku na miejscu przytułku z X stulecia jako szpital dla pielgrzymów. Domy pobudowano tu ciasno, zaułki były kręte, przesycone wonią cebuli i skwaśniałego wina. Wszędzie gnieździła się nędza owocująca nieprawdopodobną liczbą dzieci – śpiących już, na szczęście, o tej porze – i suszących się szmat.

Tynk gmachu był podziurawiony i spękany, miejscami wystawały drewniane listwy zbrojenia niczym żebra z rozkładających się ciał. Samotna lampa nad drzwiami rozsiewała wokół tyle samo światła, co i cienia. Wszystko to razem wyglądało niczym zakątek piekła, złowrogi jak izby tortur opisywane w grzmiących kazaniach straszącego siarką i ogniem kaznodziei z dobrego, starego Salem. Prawdziwy koneser architektury zwróciłby jednak z pewnością uwagę na wspaniałe XVI-wieczne azulejos6 przedstawiające różne sceny religijne, na których wyróżniała się postać ze słowem Iesus napisanym w odbiciu zwierciadlanym – formule oznaczającej śmierć.

Współcześni turyści (szpital przeniesiono obecnie do nowego obiektu, a stare budynki przeznaczono na cele edukacyjne – można więc poruszać się swobodnie po obszernych krużgankach) zachwycają się ozdobioną czerwonym aksamitem i kandelabrami salą wykładową oraz obrotowym, marmurowym stołem do sekcji zwłok. Nocni goście nie zamierzali jednak podziwiać frapujących zabytków, a zwłaszcza już sekcyjnego stołu.

– Nie mamy tu nikogo, kto nazywałby się Antoni Gaudí – usłyszeli zaraz na wstępie.

– Nas z kolei poinformowano, że mistrz znajduje się właśnie tutaj – zaprotestował Gil Parés.

– Widać źle panów poinformowano – mruknął niechętnie dyżurny izby przyjęć. – Jeżeli ksiądz nie wierzy, to proszę samemu sprawdzić w rejestrze – przysunął w stronę proboszcza sporych rozmiarów zeszyt w czar-nej okładce.

– A czy przyjęto kogoś, kto odpowiadałby podanemu przez nas rysopisowi? – zapytał przytomnie Sugrañés.

Mężczyzna przejrzał jeszcze raz uważnie rejestr, przesuwając grubym paluchem po wytłuszczonych stronach.

– Taaak, być może… – powiedział powoli po głębszym namyśle. – Nie było mnie jeszcze wtedy na dyżurze, ale mam tu informację, że o ósmej wieczorem przyjęto bezdomnego potrąconego przez tramwaj. Leży w sali świętego Tomasza. Doktor Prim jest dziś na dyżurze, to może przekazać panom bliższe informacje.

– Dziękujemy.

Trójka mężczyzn udała się do sali św. Tomasza. Tam skierowano ich do łóżka numer dziewiętnaście.

Tak, to był mistrz Antoni Gaudí we własnej osobie.

– Ma trzy złamane żebra, ale nie to jest najistotniejsze. Najgroźniejsze jest to, że doznał wstrząśnienia mózgu i praca serca jest bardzo osłabiona – powiedział doktor Prim, zjawiwszy się w sali tuż za nimi.

– Jak długo jest nieprzytomny? – zapytał ksiądz Parés.

– Był już nieprzytomny, kiedy go przywieziono. Momentami odzyskiwał częściowo świadomość i próbował coś powiedzieć, ale niczego sensownego nie udało się z tego wyłowić. Jak rozumiem, panowie znają tożsamość tego nieszczęśnika. Pytam, bo nie miał przy sobie żadnych dokumentów.

– Oczywiście. To mistrz Antoni Gaudí.

– Mistrz?.. Antoni? – wyjąkał zdumiony doktor Prim. – Ten od…

Nie mógł w to uwierzyć, ale nie mógł przecież powątpiewać w prawdziwość słów duchownego, tym bardziej, jeśli ten zjawiał się w szpitalu o tak niezwykłej porze.

– Tak, ten od – uciął krótko proboszcz.

– Bardzo mi przykro, proszę księdza – bąknął zawstydzony lekarz – ale nikt z nas go nie rozpoznał. Kto zresztą, na miłość boską, mógł przypuścić, że ten ranny staruszek w postrzępionym ubraniu to sam Antoni Gaudí? Mistrz był… Jest – poprawił się natychmiast – wprawdzie sławną w mieście osobą, ale osobiście znaną tylko nielicznym.

Jeszcze raz pokręcił z niedowierzaniem głową:

– Komuż przyszłoby do głowy, że pod tym… tym skromnym odzieniem kryje się tak znamienita osoba?

– Ależ on się wcale nie krył! – wykrzyknął oburzony ksiądz. – To święty. Złożył śluby ubóstwa i dotrzymywał ich. Nawet napomknął kiedyś, że chciałby umrzeć w szpitalu dla ubogich, jako jeden z nich.

Lekarz już chciał skwitować, że chyba mu się udało, ale w porę ugryzł się w język. Jego szczerość zostałaby pewnie przyjęta jako niesmaczny wybryk. Niemniej był pewien, że starcowi pozostało co najwyżej kilka godzin życia.

***

Ksiądz Parés i architekt Sugrañés wrócili do swych domów. Żaden z nich nie zmrużył oka przez resztę nocy. O szóstej rano proboszcz powiadomił kanonika, ojca Francisco i duchowego przewodnika mistrza, ojca Augustina Masa. Umówili się na ósmą piętnaście, by razem pójść do szpitala. Tuż przed wejściem dołączył do nich Sugrañés. Oblany letnim słońcem poranek był złocisty jak miąższ dojrzałej brzoskwini.

Kiedy przybyli do sali, przy łóżku rannego stała grupa lekarzy, między innymi chirurdzy Trench i Homs. Po cichej i spokojnej nocy szpital obudził się już do normalnego życia. Puste jeszcze przed kilkoma godzinami korytarze wypełniły się pielęgniarkami roznoszącymi pacjentom lekarstwa, sanitariuszami przewożącymi na wózkach chorych z oddziału na oddział, a także lekarzami, którzy ruszyli na poranny obchód. Przenikliwą woń środków dezynfekcyjnych uzupełniały inne zapachy – spirytusu, zepsutej krwi, olejku goździkowego, uryny i wymiocin – jakby pracowicie krzątający się personel wywlókł je z każdego zakamarka budynku.

W izbie przyjęć potężnej postury siostra oddziałowa przyjmowała zgłaszających się na ostry dyżur pacjentów. Na twardych, metalowych krzesłach siedziała grupa mężczyzn i kobiet. Mieli zapadnięte twarze i opuchnięte oczy. Z niepokojem i nadzieją czekali na moment, kiedy ktoś będzie miał dla nich jakieś nowe wiadomości o ich bliskich. W żółtym półmroku pojękiwali i szemrali nędzarze z całego miasta, wiercąc się niespokojnie na swych niewygodnych miejscach.

Obydwaj chirurdzy potwierdzili wcześniejszą diagnozę doktora Prima: możliwość uszkodzenia podstawy czaszki, wstrząśnienie mózgu, szereg obrażeń obu nóg, trzy złamane żebra, rany na twarzy…

– Czy możliwe jest przewiezienie rannego do prywatnej klinik? – zapytał ojciec Augustin.

– Transport karetką jest raczej niewskazany – doktor Trench pokręcił przecząco głową.

– Pacjent ma z naszej strony zapewnioną opiekę nie gorszą niż w klinice prywatnej – dodał doktor Homs.

– Nie wątpimy w to i w żadnym momencie w to nie wątpiliśmy – zapewnił ksiądz Parés.

Uzgodniono jednak, że pacjent zostanie przeniesiony do separatki. U wezgłowia zawieszono mu obrazek Maryi Panny i różaniec z Lourdes. Ledwo przeżył nastawianie żeber, założono mu gips. Zdawało się, ze odzyskuje przytomność, więc zapytali, czy chce przyjąć wiatyk7. Przytaknął głową. Później wydawało im się, że szepnął: „Mój Boże, mój Boże”, choć właściwie trudno było w pełni zrozumieć ten szept.

Wieść obiegła całe miasto i tysiące barcelończyków, dowiedziawszy się, jaki los spotkał mistrza, poczuły się głęboko skonsternowane. O jedenastej rano biskup diecezji, doktor Josè Miralles i Sbert, udał się do szpitala, by odwiedzić znamienitego pacjenta. Siadł przy jego łóżku. Starzec usiłował nawet coś powiedzieć, ale czkawka przedśmiertna uniemożliwiła mu wyartykułowanie choćby słowa. Przy łóżku czuwali również: jego najbliższy przyjaciel – ksiądz Parés, Francisco Bonet – siostrzeniec mistrza, architekt Buanaventura Conill i szereg innych przyjaciół przybyłych do szpitala na wieść o nieszczęściu.

Przedstawiciel burmistrza, barona de Vivar, zaoferował się z daleko idącą pomocą, między innymi przeniesienia pacjenta do bardziej luksusowej kliniki prywatnej. Propozycja została delikatnie odrzucona przez samego zainteresowanego:

– Moje miejsce jest tu, pośród biednych – oświadczył słabym głosem.

Gaudí chciał umrzeć między zwykłymi ludźmi. Z pewnością nie podkreślił tymi słowami sympatii do eleganckiego towarzystwa. Chodziło mu raczej o szlachetność duszy, intelekt i artyzm. W głębi duszy zawsze pozostawał wierny swoim korzeniom – ludowi.

Baron odwiedził chorego jeszcze kilkakrotnie w ciągu dnia, ale odpowiedź zawsze była ta sama: nie. W szpitalu pojawił się również pan Augusto Camps, szef lokalnej administracji państwowej.

Umierający architekt prawie nie mógł mówić, a jego ciężki oddech przerywały tylko głębokie westchnienia: Jesus, Deu meu!8 Jego nieruchoma prawa ręka, spoczywająca łagodnie na białej chusteczce, ściskała krucyfiks.

Trzy dni później, w środę 10 czerwca 1926 roku, o godzinie wpół do szóstej wieczorem mistrz oddał swą umęczoną duszę Bogu. Czuwali przy nim najbliżsi przyjaciele. Agonia rannego trwała bardzo długo, zaczęła się bowiem już o czwartej nad ranem. W ten sposób, w wieku siedemdziesięciu czterech lat zakończył swój bogaty żywot jeden z najbardziej genialnych architektów XX wieku. Zmarł na żelaznym łóżku w odrapanej klitce szpitalnej dla biedaków, której jedyną ozdobą był prosty obrazek Marii Panny i wiszący na ścianie różaniec.

Zaiste osobliwy był to koniec jak na jednego z najsławniejszych artystów epoki. Życie Antoni Gaudíego wypełniały jednak sprzeczności. Pod koniec ziemskiej wędrówki zyskał wprawdzie popularność i uznanie, ale nie zawsze los był dla niego tak łaskawy...

2 carrer (kat.) – ulica

3 RMS (ang. Royal Mail Steamer) „Titanic” – brytyjski transatlantyk należący do towarzystwa okrętowego White Star Line, który zatonął w nocy z 14 na 15 kwietnia 1912 roku po zderzeniu z górą lodową podczas swego dziewiczego rejsu na trasie Southampton–Cherbourg–Queenstown–Nowy Jork. Spośród 2228 pasażerów i członków załogi zginęło ponad 1500 osób.

4 Opisane nakrycie głowy stanowi dziś wyłącznie strój galowy Guardia Civil. Szczególnym wyróżnikiem Straży Obywatelskiej są też koszary, w których funkcjonariusze formacji mieszkają razem z rodzinami, tzw. casas cuartel (hiszp. 'domy-koszary '). U wejścia do nich znajduje się inskrypcja Todo por la patria (hiszp. 'wszystko dla ojczyzny'). Podczas pierwszych trzydziestu lat XX wieku poważne problemy polityczne i społeczne dotykające Hiszpanię (liczne strajki, zakłócenia porządku publicznego, akty terrorystyczne, rewolty, itp.) sprawiły, że Guardia Civil stała się głównym gwarantem ładu społecznego, co jednak wiązało się też z licznymi stratami w jej szeregach. Krótko po wybuchu hiszpańskiej wojny domowej Straż Obywatelska rozbiła się na dwie różne formacje – narodową i republikańską. Ta ostatnia szybko została jednak wchłonięta przez inne siły porządkowe. Po zakończeniu tragicznego konfliktu Guardia Civil przeszła gruntowną reorganizację w celu przystosowania jej do nowej rzeczywistości. W 1940 roku wchłonęła Korpus Karabinierów, formację powołaną w roku 1829 do zwalczania przemytu na wybrzeżach i granicach.

5 putas (hiszp.) – wulgarnie o prostytutkach

6 azulejo (hiszp.) – kafelek

7 Wiatyk (łac. viaticum – zapasy, zaopatrzenie na drogę) – Komunia święta przyjmowana przez tych, którzy kończą swoje ziemskie życie i przygotowują się na przejście do życia wiecznego. Jest ona zaczątkiem życia wiecznego i daje wierzącemu oparcie w mocy Zmartwychwstałego. Jeżeli chory nie może przyjmować pokarmu stałego, Eucharystia może zostać mu podana pod postacią samego konsekrowanego wina. Według średniowiecznych źródeł historycznych zdarzało się, że umierającym na polu bitwy rycerzom, pozbawionym pomocy kapłana, wkładano do ust źdźbło słomy lub trawy – jako symbol ich pragnienia przyjęcia wiatyku.

8 Jesus, Deu meu! (katal.) – Jezu, Boże mój!

Rozdział I

Nizina

Nizina Baix Camp to uprawna, olśniewająco zielona równina położona niczym szmaragdowe jezioro między łańcuchem gór i morzem. Monotonny pejzaż urozmaicają jedynie katalońskie wioski, jak plamy rdzy na kawałku pomalowanej zieloną farbą blachy, wyróżniające się dzięki dumnym, miodowym dzwonnicom. Od morza do gór krajobraz urozmaicają co kilka kilometrów rwące potoki toczące swe błękitne wody po białych kamieniach oraz migdałowe i oliwne gaje. Wieczorami słychać tu śpiew wiatru przynoszącego ze sobą woń nawozu i szałwi, kołyszącego, rozdmuchującego i przekształcającego swoim nonszalanckim rozmachem wszystko, cokolwiek napotka na drodze.

Baix Camp to nazwa katalońska, Hiszpanie określają tę krainę nazwą Bajo Campo. Administracyjnie jest to katalońska comarca9 położona w prowincji Tarragona, ze stolicą w uroczym miasteczku Reus pełnym przepięknych placyków, dobrych restauracji i spokojnych ulic handlowych.

Z populacją dwudziestu siedmiu tysięcy mieszkańców w połowie XIX wieku Reus było pod względem wielkości i zaludnienia drugim po Barcelonie miastem Katalonii oraz tętniącym życiem, przemysłowym i handlowym ośrodkiem południowej Europy z klasą kupiecką wzbogaconą na handlu winem i oliwą z oliwek, a później również tkaninami i ceramiką. Reus leżało (i leży zresztą nadal) czternaście kilometrów na północny zachód od Tarragony i sto kilometrów na południowy zachód od Barcelony.

Angielscy kupcy utworzyli tu sklepy już w XVIII wieku, wnosząc tym swój wkład w jego rozwój i międzynarodowy rozgłos. Ceny towarów ustalane przez Reus brane były pod uwagę na giełdach międzynarodowych na równi z londyńskimi i paryskimi. Fabryki wytwarzały przędzę bawełny i jedwabiu, a produkcja i eksport wyrobów alkoholowych rozwijała się już od średniowiecza. Dokładniej – były to destylowane trunki aiguardent produkowane w destylatorach, których wytwarzanie z kolei dawało zatrudnienie rzemieślnikom takim jak kotlarze, blacharze i bednarze.

Zniszczone przez epidemię w XV wieku miasto powoli odzyskiwało bogactwo pod religijną jurysdykcją pobliskiej Tarragony, zachowując przez cały czas szczególną, kosmopolityczną tożsamość.

Słynny poniedziałkowy targ w Reus wywierał wpływ na cały hiszpański rynek orzechów laskowych, zbiory migdałów z połowy półwyspu i sprzedaż produkcji kwitnącego przemysłu tekstylnego oraz monopolowego. W 1862 roku założono tu Banc de Reus, oferujący finansową pomoc w ekonomicznej ekspansji i czerpiący jednocześnie odpowiednie zyski z dynamicznie rozwijającego się przemysłu. Dzięki portom w Salou i Tarragonie Reus pozostawało w stałym kontakcie z resztą Europy, a także obiema Amerykami. Jeszcze przed największym rozkwitem handlu w XIX wieku było tu dwanaście konsulatów europejskich oraz jeden amerykański.

W czasach, w których zaczyna się ta opowieść, dyliżanse kursowały jeszcze jako regularny środek lokomocji (pierwszą regularną linię łączącą Reus z Barceloną otwarto w roku 1818), ale ludzie woleli już jeździć pociągami. W 1856 roku mieszkańcy otrzymali połączenie kolejowe z Tarragoną, dziewięć lat później z Montblanc, a w roku 1879 z Lleidą.

W blaskach słońca Reus czarowało mieniącą się nieustannie szatą utkaną z dziesiątków barw i odcieni. Na krótko przed zapadnięciem zmroku ostrzej uwydatniała ona kształty, aby rozpłynąć się niespodziewanie w nocnych ciemnościach. Gdy roziskrzyły się gwiazdy, przeistaczała się w samotną postać z baśni, pochyloną w zadumie nad krajem, z którego niegdyś wyrosła. O świcie natomiast pojawiała się nagle jak cudowne, rzucone jakby przypadkiem na tę rozległą równinę, nieziemskie zgoła zjawisko.

Pomimo opisywanego bogactwa i architektonicznego dziedzictwa Reus pozostawało jednak miastem prowincjonalnym. Prowincjonalność owa potęgowała silne poczucie tradycji manifestujące się w nieprzerwanym istnieniu średniowiecznych gildii i żarliwym katolicyzmie. Jednocześnie pozwalała na większy liberalizm popierany przez ruchy spółdzielcze.

***

Usytuowane przy Carrer d’Aleus dzisiejsze Gaudí Centre stanowi część Ruta del Modernisme, czyli trasy prowadzącej po wielu budynkach secesyjnych Reus, wzniesionych na przełomie XIX i XX wieku. Choć sam Gaudí nigdy tu niczego nie wybudował, współczesny jemu architekt Lluís Domènech i Montaner (1850–1923) – owszem. Wzniesiony przy Plaça Mercadal w 1901 roku według jego projektu Casa Navŕs uważany jest za najładniejszy dom w mieście. Nadal stanowi własność prywatną, ale zazwyczaj dwa–trzy razy w tygodniu (w tym co sobotę) otwiera dla zwiedzających swe właściwie nienadszarpnięte zębem czasu wnętrza z epoki. Położone na skraju miasta secesyjne sanatorium Institute Pere Mata (1898) również można zwiedzać. Kiedyś był to jeden z większych projektów Domènecha i Montanera, zapowiadający równie frapujący Hospital de la Santa Creu i de Sant Pau w Barcelonie.

Jako architekt (bo był również politykiem, między innymi przewodniczącym zgromadzenia, które przygotowało Bases de Manresa, dokument będący fundamentem autonomii katalońskiej) realizował Domènech dzieła, które łączyły funkcjonalność z nadzwyczajnymi elementami zdobnicznymi, zainspirowanymi sztuką arabską, i z krzywiznami charakterystycznymi dla katalońskiej secesji. W obecnym Muzeum Zoologii, zbudowanym pierwotnie jako restauracja (Zamek Trzech Smoków) na Wystawę Światową w 1888 roku, połączył elementy żelazne z ceramiką. Tę metodę rozwinął później, projektując Pałac Muzyki Katalońskiej (Palau de la Música Catalana) w Barcelonie przy ulicy Sant Pere Més Alt, w dzielnicy Ciutat Vella. Jeden z najważniejszych zabytków katalońskiej secesji, arcydzieło bogate w mozaiki, elementy ceramiczne i witraże. W przeciwieństwie do innych twórców katalońskiej secesji (jak chociażby Gaudíego) stopniowo skłaniał się ku coraz lżejszym formom, pozostając jednak wiernym bogatej ornamentyce swoich dzieł. Dwie budowle zaprojektowane przez Domènecha – Pałac Muzyki Katalońskiej i Szpital św. Pawła w Barcelonie – trafiły na listę światowego dziedzictwa UNESCO10.

Główny kościół Sant Pere, jedna z najstarszych budowli w Reus, poświęcony jest patronowi miasta – świętemu Piotrowi i znajduje się kilka minut piechotą od obecnego Gaudí Centre. Cały kompleks wraz z klasztorem powstał w 1512 roku w pobliżu romańskiego kościoła św. Marii, konsekrowanego w roku 1569. Ma okazałą gotycką nawę, renesansowy portal i piękny ołtarz. Wieża ukrywa imponujące kamienne schody, przywołane później przez Gaudíego w wieżach Sagrada Familia. W świątyni znajdują się także neoklasycystyczne kaplice Santuari del Roser i Santuari de la Misericòrdia oraz bogato dekorowana zakrystia Mercè z XVIII wieku. Niestety kościół ten mocno ucierpiał w wyniku hiszpańskiej wojny domowej, czego ślady widoczne są do dziś. Tutaj właśnie mały Antoni został ochrzczony – przy kaplicy z chrzcielnicą wmurowano tablicę pamiątkową, po lewej stronie od głównego wejścia.

Kościół szczyci się również posiadaniem urny z sercem drugiego wielkiego syna Reus, secesyjnego artysty, malarza i grafika, Marii Fortuny i Marsala (1838–1874). Na tablicy napisano: „Oddał duszę niebu, sławę światu, a serce ojczyźnie”. Podczas wojny hiszpańsko-marokańskiej, która wybuchła w roku 1859, Marià Josep Maria Bernat Fortuny i Marsal (hiszp. Mariano José Maria Bernardo Fortuny y Marsal) wyjechał do Afryki, gdzie pracował jako malarz w oddziałach generała Juana Prima i Pratsa, ilustrując zachodzące tam wydarzenia. Afryka stała się dla niego inspiracją i artystycznym odkryciem, zachwyciła charakterystycznym światłem i otwartymi przestrzeniami. Podczas pobytu w Maroku namalował swój słynny obraz Bitwa pod Tetuanem (obecnie w Museu Nacional d’Art de Catalunya w Barcelonie). W późniejszym czasie, przebywając w Rzymie, stworzył jedno ze swoich najbardziej znanych dzieł – La vicaría. Artysta został wysoko oceniony przez francuskiego krytyka sztuki Théophile’a Gautiera, co szybko przyniosło mu międzynarodową sławę. Legendarny marszand paryski Adolphe Goupil, z którym Fortuny podpisał kontrakt na wyłączność, kupił obraz La vicaría za cenę siedemdziesięciu tysięcy franków. Długo nie wystawiał dzieła z obawy o jego uszkodzenie, aż udało mu się je odsprzedać za 250 tysięcy franków. Mimo śmierci w wieku zaledwie trzydziestu sześciu lat Fortuny i Marsal uznawany jest za malarskiego geniusza, który naznaczył całe pokolenie malarzy europejskich. Obecnie w Reus istnieje teatr jego imienia (Teatre Fortuny), plac (Plaça del Pintor Fortuny) i aleja.

Kolejna ze znanych postaci urodzonych w Reus to wspomniany wyżej Juan Prim i Prats (1814–1870), kataloński generał i premier Hiszpanii, zwycięzca bitwy z wojskami berberyjskimi pod Cabrerizas z 1856 roku oraz marokańskimi pod Tetuan z roku 1860. Okazały pomnik siedzącego na koniu ze wzniesioną szablą generała, zaprojektowany przez Lluísa Puiggenera w roku 1891, można dziś zobaczyć w Reus na Plaça de Prim.

Za kościołem Sant Pere znajduje się otoczony podcieniami plac z kawiarniami – Plaça de les Peixateries Velles, niegdysiejszy targ rybny. Położony niedaleko Plaça del Mercadal był z kolei miejscem ogólnego targu – numery wyryte na chodniku wskazywały umiejscowienie straganów. Średniowieczne ruiny Castell de Cambrer, w sąsiedztwie gotyckiego Sant Pere, przywołują świetność miasta z dawnych wieków.

Wśród malowniczej architektury miasta uwagę zwraca również okazała rezydencja rodziny Bofarull przy Plaça d’Europa, powstała około roku 1760. Pałac stanowi majestatyczny widok. Jego fasada ozdobiona jest licznymi ornamentami oraz herbem rodowym, co tylko wzmaga wrażenie. Wewnątrz najbardziej przykuwa wzrok neoklasyczna sala zdobiona freskami i malowidłami prawdopodobnie autorstwa Josepa Bernata Flaugiera (1757–1812). Są tu też popiersia kilku monarchów z rodu Burbonów.

Młody Antoni Gaudí podziwiał i chłonął język architektury neoklasycznej w drodze do szkoły, gdyż Palau de Bofarrul znajdował się zaraz za jego domem. Taki poziom wizualnego bogactwa, obfitość błyszczących złotem posągów i wyraziste barwy stały się z czasem nie wyjątkiem, lecz normą, dając Gaudíemu standardy dobrego (i złego) smaku.

***

Antoni Gaudí i Cornet urodził się w wietrznym i spalonym słońcem Reus 25 czerwca 1852 roku. Był piątym i ostatnim dzieckiem kotlarza z Riudoms, Francesca Gaudíego, który pośród swych przodków miał siedmiu kotlarzy, tkacza i kilku farmerów, oraz jego żony, Antonii Cornet i Bertran, również pochodzącej z rodziny kotlarzy zamieszkałej w okolicznym Reus. Francesc Gaudí był bardzo ambitnym i poważnym rzemieślnikiem. Pełnił funkcję mostassà przy radzie Reus, czyli osoby odpowiedzialnej za system miar i wag. Oznaczało to, że w drugim pod względem uprzemysłowienia mieście Katalonii darzono go szacunkiem ze względu na uczciwość.

Poród był ciężki i aby uratować duszę dziecka, zaniesiono je do kościoła Sant Pere Apostól już w pierwszej godzinie życia. Pośpiech ów uzasadniony był też faktem, że niewiele wcześniej w ciągu zaledwie trzech miesięcy państwo Gaudí stracili dwoje swych dzieci.

Imię otrzymał po matce. Według zwyczajów katalońskich najstarszy syn zawsze otrzymuje imię po ojcu. Dwaj bracia, którzy dzielili imiona rodziców, byli także rywalami w walce o ich miłość, zastępowali im dzieci, które wcześniej utracili.

Nazwisko Gaudí pojawiło się w Katalonii w XVII wieku, lecz jego etymologicznych korzeni należy szukać raczej gdzieś za Pirenejami. W V, VI i VII wieku w Lombardii i w innych regionach Włoch spotykano nazwiska Gaudens lub Gaudenci. Wydaje się, że pochodzą one z łaciny i noszone były przez osoby duchowne lub przynajmniej z Kościołem związane, a niektóre z nich figurują w kalendarzu chrześcijańskich męczenników. Nazwa miejscowości Saint Gaudens na południu Francji musiała otrzymać swą nazwę od takiej właśnie postaci. Bez względu na etymologiczne pochodzenie faktem jest, że nazwisko Gaudí, będące katalońską formą od Gaudy lub Gaudín, jest dosyć często spotykane w środkowej i południowej części Francji oraz we francuskojęzycznej części Szwajcarii. Spotyka się je także w Normandii i na południu Belgii.

Istnieją liczne historyczne przekazy wymieniające znamienite postacie noszące takie właśnie nazwiska: francuski językoznawca Jean Gaudín – urodzony w Poitiers w 1617 roku, Michel-Charles Gaudín, minister finansów w rządzie Napoleona Bonapartego – urodzony w Saint-Denis w roku 1756, Marc Antoine Auguste Gaudín – urodzony w Saintes (Poitou) w roku 1804, który był jednym z najbardziej uznanych fizyków swego czasu. Francuskojęzyczna Szwajcaria była ojczyzną botanika Jeana-François Gaudína – urodzonego w Longirod w 1766 roku, pisarza Jeana-Aimé Gaudy--Leforeta (Genewa, 1773) i przyrodnika Charlesa-Théophile’a Gaudína (Lozanna, 1822). Także historia literatury niemieckiej odnotowuje istnienie Franza Bernharda von Gaudy, urodzonego najwyraźniej we Frankfurcie nad Odrą.

W Katalonii przez całe wieki istniała tradycja używania tylko jednego nazwiska, takiego, jakie miał ojciec, wzorem zwyczaju panującego w Wielkiej Brytanii, Francji czy w innych krajach europejskich. Z drugiej jednak strony w królestwie Kastylii przeważała inna tradycja, która miała historyczne uzasadnienie i przez długi czas stanowiła prawo państwowe w Hiszpanii. Polegała ona na używaniu dwu nazwisk – ojca i matki, podawanych w przytoczonej wyżej kolejności.

Z tych i innych powodów w Katalonii, gdy dostała się ona pod panowanie hiszpańskie, obowiązywać zaczęła zasada stosowania nazwisk ojca i matki rozdzielonych spójnikiem „i”. W obecnych czasach w hiszpańskich publikacjach nazwisko architekta coraz częściej zresztą przedstawia się w formie „Gaudí i Cornet”.

Niemniej jednak, pomimo zwyczajów i zasad podawania nazwiska, również z powodów genetycznych musimy w tym miejscu sięgnąć do rodowodu matki Gaudíego. Prawa dziedziczności w połączeniu z badaniami genealogicznymi, osobistymi doświadczeniami i obserwacjami oraz wiedzą ogólną – a także ze zdrowym rozsądkiem – wykazują, że dziedzictwo ze strony matki jest równie, a może nawet bardziej decydujące w określeniu jednostki niż wpływ ze strony ojca.

Zarówno etymologia, jak i historia rodowodowa nazwiska Cornet została dobrze poznana. Katalońskie słowo cornet wywodzi się z łacińskiego cornetum i oznacza miejsce z dużą ilością narożników, coś w rodzaju krzaczastych zarośli w dąbrowie. W mieście Igualada, leżącym w środkowej części Katalonii, znajduje się pochodząca z połowy XIV wieku dokumentacja dotycząca rodziny o nazwisku Cornet, która posiadała dom przy Carrer de l’Argent. Wiadomym jest, iż męscy przodkowie Antonii Cornet, matki Gaudíego, pochodzili z Cal Cornet, domu w małej wiosce Sant Gallard położonej w pobliżu miasta Santa Coloma de Queralt, około trzydziestu kilometrów od Igualady. Osłonięte wzgórzami zrujnowane jądro Sant Gallard otacza mały romański kościółek pod ciekawym wezwaniem Matki Bożej Karmiącej. Obecnie stanowi on część diecezji Tarragony. Cal Cornet to solidny dwupiętrowy dom ze strychem i dwuspadowym dachem, stojący dokładnie naprzeciw tego kościoła. Okoliczni mieszkańcy twierdzą, że dom ten był zawsze zamknięty.

Wioska Sant Gallard podlega zarządowi municypalnemu miasta Les Piles, w administracyjnym okręgu La Conca de Barberà. Jeśli jakakolwiek cecha mogłaby je wyróżniać, to chyba tylko to, że nie ma w nim biura turystycznego, które mogłoby informować, gdzie leży Sant Gallard i jak się tam dostać.

***

Kolebką wielkich ludzi bywają często skromne domy. Antoni Gaudí urodził się w rodzinie o długich tradycjach rzemieślniczych. Jego pierwszym męskim, udokumentowanym w Katalonii, przodkiem był niejaki Joan Gaudí, młody emigrant z Auvergne, z południa Francji, który w latach trzydziestych XVII wieku zarabiał na życie jako wędrowny kupiec w regionie Camp de Tarragona. Archiwa parafialne podają, że Joan był synem Antoniego Gaudíego i Joany, mieszkańców wioski nad rzeką Siulą (po francusku jej nazwa pisana jest Sioule), w pobliżu miasta Clermont-Ferrand.

Auvergne należało do ówczesnego Królestwa Francji, chociaż ludzie mówili tam nie po francusku, lecz posługiwali się językiem prowansalskim (Occitan), takim, jakiego używali prowansalscy trubadurzy w XI i XII wieku. Tego samego języka używał w XIX wieku prowansalski pisarz Frédéric Mistral, późniejszy laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury z roku 1905. Język ten był i jest siostrzanym katalońskiego, z którym dzieli ten sam etnolingwistyczny trzon. Wiele prowansalskich i katalońskich nazwisk jest identycznych.

W wiekach XVI i XVII większość podległych Królestwu Francji ośrodków społecznych cierpiało z powodu wstrząsów i niepokojów – po pierwsze, ze względu na ekspansjonistyczne wojny prowadzone przez monarchię, po drugie, ze względu na brutalne konflikty religijne pomiędzy katolikami i protestantami. Wojny i głód wzniecały fale emigrantów przemieszczających się z południa Francji na drugą stronę Pirenejów. Większość z nich kierowała się ku Katalonii, która w tych czasach była słabo zaludniona i gdzie dominowała tylko jedna religia – rzymskokatolicka.

Około roku 1650 emigranci z Prowansji stanowili mniej więcej jeden procent mieszkańców Księstwa Katalonii. Wśród nich sporo było kupców, byli też pasterze, a reszta, jak młody Joan Gaudí, szukała sposobu utrzymania się z handlu obnośnego. Była to ciężka i żmudna praca wykonywana przez młodych ludzi, którzy w sandałach z łyka, w pogodę i niepogodę, słońce i wiatr, deszcz i śnieg, objuczeni odzieżą i sprzętami kuchennymi regularnie obchodzili okoliczne wsie i farmy. Zbliżając się do farmy w zamieszkałej okolicy, zawsze w znamienny sposób oznajmiali swoje przybycie głośnymi okrzykami Marxant, dones! (Gospodynie! Przybywa kupiec!). Zawołanie to było tak charakterystyczne, że z czasem przekształciło się w przezwisko. W Igualadzie nadal stoi dom znany jako Cal Marxant-Dones.

Pewnego dnia trasa handlowej wędrówki młodego Joana Gaudíego prowadziła przez wioskę Riudoms, parafię należącą do Camp de Tarragona, która w owym czasie liczyła sobie nie więcej niż tysiąc mieszkańców. We wczesnym średniowieczu Riudoms było otoczoną murami osadą z zamkiem. Obecnie była to stara hiszpańska wioska o ciasnym, chaotycznie rozbudowanym centrum, leżąca pomiędzy usytuowanym na wzgórzu klasztorem w Vilanova d’Escornalbou i zamkiem w Vilafortuny. Pojawiały się też ekscytujące plotki o tym, że zupełnie blisko znajduje się Llaberia, zatopiona wioska z okresu żelaza. Cała nizina Baix Camp miała bogate i wyjątkowe dziedzictwo.

Nowsza część Riudoms charakteryzowała się luźniejszą i lepiej przemyślaną zabudową. Większość mieszkańców stawiała swoje domy tam, gdzie im się podobało. Na peryferiach wiele ulic i ścieżek przecinało winnice oraz ogrody warzywne, łącząc niewielkie skupiska czterech czy pięciu domów z resztą wsi i okolicznymi polami. Rytm życia mieszkańców wyznaczały dni poświęcone religii chrześcijańskiej: Trzech Króli, Niedziela Palmowa, Wielki Tydzień, Boże Ciało, wspomnienia św. Jana i św. Piotra – patrona wioski, Wszystkich Świętych i Boże Narodzenie.

Tam właśnie, w Riudoms, Joan poznał śliczną Marię Escurę, która także miała prowansalskie korzenie. W roku pańskim 1634 pojął ją za żonę.Większość potomków Marii i Joana stanowili farmerzy, lecz późniejszy architekt Antoni Gaudí urodził się w rodzinie, która z obydwu stron pochodziła z długiej linii kotlarzy. W roku 1843 jego ojciec, Francesc Gaudí, urodzony w Riudoms w 1813 roku, syn i wnuk kotlarza, pojął za żonę Antonię Cornet i Bertran – tak jak on mającą ojca i dziadka kotlarza. To był dobry zawód, a parający się nim rzemieślnicy dbali o ducha cechu i w pewnym sensie uprawiali endogamię11.

Utrzymywali się z wytwarzania kotłów z miedzi lub żelaza używanych do podgrzewania bądź gotowania wody. Żadne gospodarstwo w Katalonii nie mogło się obejść w kuchni bez tego sprzętu zwanego caldera, małego lub dużego, zawieszanego na kominku lub umieszczanego na palenisku. Wytwarzali także calderó, pojemniki z długim uchwytem, używane przez pasterzy i gospodynie domowe do pobierania wody ze studni. Księża stosowali calderó jako kropidła do wody święconej. Jeszcze innym wyrobem kotlarzy były destylatory (z osprzętem) do uzyskiwania aiguardent (napoju alkoholowego). W Camp de Tarragona istniało wtedy wiele winnic, a produkcja aiguardent przyniosła okres prosperity miastom Riudoms i Reus. Francesc Gaudí specjalizował się właśnie w tej najtrudniejszej sztuce kotlarskiej, w wytwarzaniu urządzeń do destylacji alkoholu.

***

W nowym domu małżeństwa Gaudí-Cornet los od początku przynosił więcej łez niż radości – dwoje dzieci zmarło we wczesnym okresie życia. Pismo Święte mówi jednak: „Jest czas łez i czas radości, czas smutku i czas zabawy”… Ostatniemu ich dziecku, Antoniemu, przeznaczone było przeżycie rodziców i zawładnięcie wyobraźnią pięciu kontynentów.

Pierwszym dzieckiem państwa Gaudí była dziewczynka imieniem Rosa, która od samego początku była słabego zdrowia. Druga córka, Maria, zmarła w wieku czterech i pół roku. Trzy miesiące później, ich trzecie dziecko, syn ochrzczony imieniem Francesc, zmarło po dwóch latach życia. Czwarte dziecko, chłopiec również noszący imię Francesc, miał być wielką nadzieją rodziny na przyszłość, lecz i ona się nie spełniła. Piąte dziecko, któremu nadano imię Antoni, od początku było chorowite.

Mimo wysiłków historyków i innych badaczy nie udało się odnaleźć w oficjalnych archiwach żadnych dokumentów określających dokładnie dom i miejsce urodzenia przyszłego architekta, jednak dwa domy rodziny Gaudíego są dobrze znane i nadal istnieją – dom podwójny (bliźniak) stojący w centrum miasta oraz domek przy farmie Mas de la Calderera, położonej poza główną zabudową miejską.

Jak podał zarząd lokalnego stowarzyszenia Przyjaciół Gaudíego z Reus, przyszły architekt urodził się w jednopiętrowym domu numer 4 przy Carrer de Sant Joan, tak się jednak nieszczęśliwie złożyło, że został on zburzony jakiś czas przed rokiem 1903, by dać miejsce pod nowy, czteropiętrowy budynek, który do połowy lat pięćdziesiątych XX wieku należał do Banco Hispano Americano, i przylegające doń zabudowania. W dzisiejszym Reus przewodnicy prowadzą turystów kilkaset metrów od centrum miasta, by pokazać im miejsce narodzin Gaudíego: dom nie jest oryginalny, ale znajduje się tu tablica pamiątkowa, a w głębi ulicy, przed szkołą, umieszczono dość wzruszającą rzeźbę przedstawiającą małego Antoniego grającego w kulki. Sam wielki architekt twierdził jednakowoż w późniejszym czasie, że urodził się w Riudoms, a właściwie na farmie Mas de la Caldereria, położonej dokładnie pomiędzy wioską a Reus.

Na szczęście archiwa kościoła parafialnego Sant Pere w Reus zawierają dowody chrztu. Wstęp napisany jest po katalońsku, a istota treści wygląda następująco:

Przy chrzcielnicy kościelnej kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Piotra Apostoła w Reus [...] uroczyście ochrzczony został Anton Placito (lub Plàcid), urodzony wczoraj o godzinie wpół do dziesiątej rano, jako syn Francesca Gaudí, kotlarza z Riudoms, i Antonii Cornet z Reus, którzy są mężem i żoną. Dziadkami ze strony ojca są Francisco Gaudí, kotlarz z Riudoms, i Rosa Serra z Reus. Dziadkami ze strony matki są Anton Cornet, kotlarz z Reus, i Maria Bertran z Tarragony. Rodzicami chrzestnymi byli Placito (lub Plàcid) Gaudí, tokarz z Riudoms, oraz Rajmunda Gaudí z Barcelony.

W opisywanych czasach w krajach europejskich dzieci chrzczone były wkrótce po urodzeniu, a Katalonia czy w ogóle Hiszpania nie stanowiły wyjątku. A jako że świadectwo chrztu było wtedy równoznaczne ze świadectwem urodzenia, uznać można, że fakt ten stwierdzony został w sposób zadowalający.

***

Rodzina Gaudí-Cornet miała zatem swój dom i warsztat kotlarski w centrum miasta Reus. Przejście piechotą stąd do wioski Riudoms, gdzie nadal posiadali drugi dom i kawałek ziemi, zabierało godzinę. Od granicy miasta droga w tę stronę prowadziła niemalże dokładnie na zachód, w kierunku gór Serra de Montsant. Z Riudoms do farmy Mas de la Calderera było jeszcze pół godziny. Latem była to droga prosta i sucha jak homilia wiejskiego proboszcza. Po jej bokach rosły szpalery rozłożystych dębów, których rozmiar wskazywał na to, że posadzono je bardzo dawno temu. Pachniała gorącym piaskiem i rosą. Przy dobrej pogodzie lub w czasie żniw przebycie tej trasy nie stanowiło najmniejszego problemu. Jednak w czasie jesiennych deszczów i w zimie farma była często niedostępna, uwięziona pomiędzy strumieniem a potokiem.

Obecnie wędrówka tą drogą to podróż w czasie. Niewiele zmieniło się tutaj przez ostatnie sto lat. Nie został jednak żaden ślad po domu kotlarza Francesca. Kępy sosen otaczają przypadkową zagrodę. Wysokie ściany kaktusów zasłaniają widok. Panuje absolutna cisza. Z lewej strony, naprzeciw koryta potoku, znajduje się stara przybudówka, która była kiedyś być może warsztatem ojca Gaudíego albo stajnią.

Należąca do farmy ziemia miała powierzchnię około hektara i obsadzona była winoroślami. Na środku stał mały domek, skromny jak wszystkie inne stojące na obrzeżach miasta. Parter posiadał klepisko zamiast podłogi i używany był jako stajnia oraz jako szopa na narzędzia. Wąskie, niebezpiecznie chwiejące się schody prowadziły na pozbawione ścian działowych piętro wykorzystywane jako stryszek na zboże i pełniące też rolę sypialni. Na murach widoczne były liszaje zacieków, a arabskie dachówki traciły stopniowo swoją oranżową barwę, coraz bardziej poniszczone i popękane w wyniku działania połączonych sił czasu i atmosfery. W domku nie było kuchni – rodzina sporządzała posiłki na ogniu przed budynkiem i tam też je spożywała.

W lecie farmę trzeba było impregnować przed pleśnią, która atakowała też winnice i owoce. We wrześniu, w czasie żniw, potrzeba było wielu rąk do pracy przy zrywaniu owoców, więc niewątpliwie musiała w tym uczestniczyć cała rodzina.

Mały Anton (tak zwany pieszczotliwie w rodzinie) wiele czasu spędzał na farmie, czasem nawet więcej niż planowano. Matka dosyć późno odstawiła go od piersi, a jego fizyczny rozwój okazał się utrudniony. Mając cztery lata, przeszedł ciężkie zapalenie płuc. W wieku pięciu lat zaczął odczuwać bóle, które utrudniały mu, a czasami wręcz uniemożliwiały poruszanie się. Jedno z pierwszych wspomnień artysty, to podsłuchana wypowiedź wezwanego do domu lekarza. Przepowiedział chłopcu wczesną śmierć, jeśli nie będzie dużo odpoczywał. Oznaką niewątpliwie silnej woli Antoniego było to, że słysząc o nadciągającej śmierci, cały wysiłek skupił na pokrzyżowaniu planów lekarza.

Czasami gdy nie mógł samodzielnie chodzić, sadzano go na osiołku i przewożono po winnicy. Innymi razy zabawiał się przy kurniku kamykami i patyczkami, łapaniem jaszczurek czy obserwowaniem rozmaitych owadów, których pełno było w okolicy. I tak spędzał czas zamiast bawić się i biegać po polach jak jego starszy brat Franses czy pomagać rodzicom w pracy jak jego siostra Rosa. Antoni w dzieciństwie i później w młodości inaczej postrzegał świat niż jego rówieśnicy.

Czcze są zapewne rozważania na temat, czy zdrowy Antoni Gaudí też zostałby tak znakomitym architektem jak ów, który wszedł do historii Hiszpanii. Mały Anton miał co prawda ograniczone możliwości poruszania się, lecz jego spojrzenie i myśli wybiegały daleko w przyszłość. Był wyjątkowo dojrzałym dzieckiem, zadziwiającym otoczenie bystrością umysłu.

Ziemia stanowiła dla niego obce, nieprzyjazne i kłopotliwe środowisko, lecz farma jego rodziców i otaczający ją teren stały się dla niego „ogrodem siedmiu tajemnic”. Tam pająki były mistrzami budownictwa, którzy tworzyli mosty na rzekach. Kwiaty wynurzały się ze świętych kielichów. Skorupy ślimaków fascynowały spiralnymi kształtami, podobnie jak maki na polu. Węże zwijały się w spirale, by spać pod kamieniami. Grube konary drzew oliwnych też skręcały się w spirale. Spirale stanowiły żebra i kościec podtrzymujący świat. Małe jaszczurki kryjące się w szparach murów były chochlikami, a te większe – smokami z bezdennych jaskiń.

Kominy na dachach budynków prezentowały się jak zbrojni wojownicy z odległych galaktyk. Patyczki były lancami, a liście palemek tworzyły zbroje. Prymitywne szałasy pasterzy budowane z kładzionych na siebie kamieni – wspaniałymi posiadłościami. A z wielkich, uginających się gałęzi drzewa karbowego wynurzały się ogromne baldachimy rozgałęzień, zaś stare konary tej świętej rośliny stawały się kolumnami świątyni.

W czasie pobytów na wsi – w domu wypełnionym kwiatami w wazonach, otoczonym winoroślami i gajami oliwnymi, z gdakaniem kur, brzęczeniem pszczół i śpiewem ptaków – młody Gaudí ulegał wpływom tego środowiska, a zapamiętane w tym okresie wrażenia powracały przez całe życie jako najczystsze i najprzyjemniejsze obrazy natury, którą zawsze nazywał swoim Nauczycielem.

***

Tego dnia słońce wzeszło jakby za mgłą. Szybko jednak uwolniło się od ciężkiej wilgoci poranka, rozbłysło dziką żądzą posiadania i zalało ziemię upałem. Był kwiecień, a pszenica już się kłosiła, nabierając przedziwnego, złotawego odcienia.

Na podwórzu kilka wypasionych kur apatycznie grzebało w ziemi, bardziej z przyzwyczajenia niż w nadziei znalezienia choćby jednego ziarnka. Furkot wróbli uwijających się pomiędzy domem a żywopłotem z wiciokrzewu brzmiał sucho i szorstko, jakby upał usztywnił ptakom skrzydła. Dym buchał z kominów fabryk postawionych z czerwonej cegły. Konie, które ciągnęły wielkie wozy z beczkami, rżały i prychały. Woźnice okładali je batami i głośno przeklinali zwierzęta.

Pięcioletni Antoni obudził się tego wiosennego dnia w wyjątkowo kiepskiej formie. Kiedy spróbował podnieść się z łóżka, stwierdził, że w ogóle nie może się ruszać.

– Mamo, mamo! – zawołał rozpaczliwie.

Po chwili pani Antonia stanęła nad posłaniem:

– Co się stało, syneczku?

– TO mnie znowu dopadło – poskarżył się. – Nie mogę wstać, nie potrafię nawet ruszyć ręką.

Bolało go całe ciało, a powieki ciążyły, jakby nadgorliwy przedsiębiorca pogrzebowy przykrył je monetami.

– Jedziemy do lekarza – zdecydował krótko pan Francesc, który zwabiony krzykiem malca również pojawił się w sypialni.

Delikatnie zniósł na rękach syna na podwórko, gdzie tymczasem przygotowano już niewielki, dwukołowy wózek, wymoszczony wygodnie sianem i szmatami, który zaprzężono do osła. Francesc Gaudí ułożył swą latorośl na tak utworzonym posłaniu, sam zaś stanął z boku i szarpnął lejcami. Ruszyli w stronę pobliskiego Reus. Wiatr pogwizdywał cicho w źdźbłach pszenicy. Las sterczących wokoło opuncji otwierał się tuż za domem i znowu zamykał. Rośliny wyglądały jak wykute z niebieskawego kamienia.

Półtorej godziny później wóz zatrzymał się przed domem lekarza, położonym na peryferiach Reus. Nie była to – delikatnie mówiąc – najbogatsza dzielnica miasta, lecz na lekarza urzędującego w lepszej państwa Gaudí nie było po prostu stać. Sklepy i domy były tu stare i zaniedbane, framugi drzwi i okien od lat nie widziały farby. Domy miały małe ogródki, gdzie rosły chwasty, słoneczniki i walały się stare rupiecie. Płoty zbito z drewnianych odpadków, więc kiwały się we wszystkie strony, a furtki wisiały na jednym naderwanym rzemiennym zawiasie.

Dom lekarza jaśniał w nieznośnym żarze słonecznym, podobny do zbielałego szkieletu i zdawał się być zupełnie wymarły. Zarówno na ulicach, jak i w całej okolicy Francesc nie zauważył w pierwszej chwili żywej duszy. Na szczęście doktor Guardiola był obecny. Prawie całkiem łysy (tylko nad uszami zwisały mu poszarpane resztki siwych włosów) miał wiecznie uśmiechniętą, okrągłą jak księżyc w pełni twarz i błyszczące, niebieskie oczy. Wyglądał jak wesoły, mały gnom.

– Polyarthritis reumatoidea – stwierdził po krótkim zbadaniu małego pacjenta.

– Że co proszę? – Francesc Gaudí zrobił taką minę, jakby przed chwilą zobaczył papieża w samych kąpielówkach. – Jestem tylko prostym kotlarzem. Czy pan doktor mógłby zwracać się do mnie po katalońsku?

– Reumatoidalne zapalenie stawów – wyjaśnił doktor Guardiola. – Choroba reumatyczna o podłożu autoimmunologicznym.

– To brzmi już nieco bardziej zrozumiale. Ale niech mnie kule biją, jeśli wiem, o co chodzi.

– W zdrowym stawie silnie ukrwiona błona stawowa wydziela specjalną maź, która jak olej smaruje ruchome części, eliminując bolesne tarcia – zaczął tłumaczyć lekarz. – Eliminacji tarcia służy również idealnie gładka chrząstka osłaniająca końce stykających się w stawie kości. Chrząstka jest sprężysta, co znakomicie amortyzuje wstrząsy wywołane ruchem i zapobiega mikrourazom, które mogą powodować ból. Czy teraz wyrażam się zrozumiale?

– Jak do tej pory tak. Proszę mówić dalej.

– Stawy rozpadłyby się jednak, gdyby nie mocne, przypominające liny taśmy, zwane więzadłami, które łączą ze sobą kości wchodzące w skład stawu. Jeśli jednak takie więzadło ulegnie naderwaniu, staw reaguje obrzękiem, gorączką, silnym bólem i sztywnością. Stan zapalny błony maziowej powoduje, że wytwarza ona coraz mniej i coraz gorszej jakości płyn maziowy. Stan zapalny może rozszerzyć się na chrząstkę, z czym właśnie mamy do czynienia w wypadku pańskiego syna, i stopniowo doprowadzić do jej nadżerek, a nawet zaniku. Stąd charakterystycznym objawem reumatoidalnego zapalenia stawów jest poranna sztywność palców, nadgarstków i stóp, od których zwykle zaczyna się choroba. W miarę jej pogłębiania się zmiany mogą obejmować wszystkie stawy, powodując zanik mięśni międzykostnych i przykurcze upośledzające czynności kończyn.

– Rozumiem – mruknął kotlarz. – Boli, gdyż brakuje tego… płynu maziowego. Ale dlaczego?

– Przyczyną deficytu „smaru” jest właśnie polyarthritis reumatoidea, czyli reumatoidalne zapalenie stawów.

– Ale skąd to się bierze?

– No właśnie, tu mamy problem. Szczerze mówiąc, medycyna nie zna właściwie przyczyn tej choroby. Jeśli organizm sam nie zdoła jej pokonać, staje się ona chroniczna. Może dojść do ograniczenia zdolności ruchowych w stawach, a nawet całkowitego unieruchomienia.

– Matko Święta! – zakrzyknął przerażony Fransces Gaudí. – I co robić?

– W leczeniu chorób reumatycznych niezwykle istotny jest czynnik psychiczny. Pacjent musi mieć świadomość, że na reumatyzm się nie umiera i trzeba się nauczyć z nim żyć. Również z bólem mu towarzyszącym.

– Usiłuje mi pan doktor powiedzieć, że mój syn musi po prostu tę chorobę polubić?

– No… w pewnym sensie tak. Jak wspomniałem, jej nie da się wyleczyć. Ale można znacznie złagodzić objawy. Ruch to podstawowe lekarstwo. Niekiedy ból reumatyczny zmniejsza się po unieruchomieniu stawu, chorzy starają się wówczas mało poruszać. To błąd! Odpowiednia rehabilitacja ruchowa umożliwia zachowanie zdolności ruchu i normalną aktywność życiową.

Niezbyt zadowolony z diagnozy pan Francesc Gaudí odwiedził z synem w późniejszym czasie jeszcze kilku innych lekarzy, ale wszyscy mówili mniej więcej to samo: ruch, spacery, rozgrzewanie stawów, surowa dieta wegetariańska, ewentualnie kąpiele siarkowe… czynnik psychiczny, łagodzenie objawów… Wyleczyć się nie da.

***

Oprócz destylatorów, kociołków i bojlerów Francesc Gaudí, ojciec przyszłego architekta, produkował w swym warsztacie rurki chłodnic do wspomnianych destylatorów. Rurki takie skręcane były w kształt spiralny przypominający zwiniętego węża – stąd nazwano je serpentynami (wężownicami). Geometra będzie to widział jako ślimacznicę czy spiralę, lecz dziecięca wyobraźnia wsparta ludową wiedzą zawsze postrzegała je jako budzącą niepokój formę węża.

Destylatory i serpentynowe chłodnice to zawsze występujące w parze przyrządy średniowiecznych alchemików dążących do znalezienia formuły umożliwiającej przekształcanie ołowiu w złoto. Ich poszukiwania nie dały żadnych rezultatów. Natomiast osiągnięty został jeden z mniej fantastycznych celów – ten dotyczący sposobu przekształcania słodkawego i mdłego płynu z winogron w ognisty trunek, który, jeśli spożyty w nadmiarze, powodował, że wyobraźnia zaczynała płatać figle. Olśnieni takim odkryciem starożytni nazwali go po łacinie aqua vita, czyli woda życia, a Katalończycy nadali mu nazwę aiguardent, co dosłownie oznacza „woda ognista”.

Kotlarze nie robili tajemnicy ze swej pracy. Faktem jednakże jest, że ich serpentyny wzbudzały zainteresowanie wścibskich ludzi, poszukiwaczy tajemnic i poborców podatkowych. I jeśli szewcy, cieśle i bednarze pracowali w pełni otwarcie, to wytwórcy wężownic uprawiali swe rzemiosło w ciemnych zakątkach swoich warsztatów.

Młody Antoni spędzał wiele godzin u boku swego ojca, przyglądając się jego pracy i – gdy był zdrowy – pomagając w prostych czynnościach. Oniemiały z zachwytu obserwował, jak pan Francesc przekształca płaskie miedziane blachy w błyszczące naczynia. Od Francesca nauczył się wszystkich podstawowych umiejętności: pracy z ogniem, klepania miedzi i wyginania żelaza. Chociaż większość prac miała charakter techniczny, a nie artystyczny, w ten właśnie sposób poznał alfabet rzemiosła. To właśnie tu, w warsztacie ojca, nauczył się rozumieć przestrzeń oraz czuć i myśleć w trzech wymiarach. Dla niego było to jak objawienie. Jako dojrzały architekt Gaudí często podkreślał znaczenie pracy u Francesca. W szczytowym momencie swojej kariery architektonicznej nadal doskonalił umiejętności przekazane mu przez ojca przed laty.

Wieczorami poświata z żarzących się tygli i latarń rzucała cień serpentyn na oświetlony sufit. Najdrobniejszy powiew powietrza nad płomieniem tygla lub nawet drobny ruch ręki rzemieślnika powodował drgania obrazu powiększonych cieni na ścianie warsztatu. Bezszelestnie, jak same węże, cienie pełzały po obwieszonych mnóstwem narzędzi murach warsztatu – pobijakach, tasakach, stemplach, obcęgach, pilnikach, szczypcach, zwojach miedzianej blachy i drutu oraz po rozmaitych metalowych okuciach. Ruszający się obraz węża, tego najbardziej przeklinanego ze wszystkich zwierząt, obraz kojarzony z mitycznym smokiem, pływał i falował w półmroku.

Któż może wiedzieć, jakie wizje mogła podsuwać wyobraźnia małemu chłopcu w tym metalicznym wszechświecie warsztatu kotlarza, zaludnionym fantasmagorycznymi kształtami…

***

W utrzymywaniu się z pracy rzemieślniczej bywały lepsze i gorsze okresy. W latach chudych trzeba było się wytężać w pracy, jak tylko to było możliwe. Bywało, że kobiety z rodziny Gaudí-Cornet dość często odwiedzały domy lepiej sytuowanych sąsiadów, by zbierać pozostałości posiłków, używaną odzież i obuwie oraz prosić o drobne kwoty pieniężne.

Gdy wiodło im się lepiej, mogli trochę poprawić stan swojej posiadłości, winnicy lub domku, i zaoszczędzić niewielką sumę, gdy pomagały dzieci. Z drugiej jednak strony myśl o zapewnieniu potomstwu wykształcenia powyżej szkoły podstawowej nigdy nie przyszła im do głowy. Rodzice starali się zapewniać dzieciom możliwość uzyskiwania jakiegoś zarobku – im wcześniej, tym lepiej. Antoni, gdy był jeszcze chłopcem, zaczął pracować jako miechowy w przędzalni i tkalni bawełny fabryki Vapor Nou (Nowa Spółka Parowa).

Ubrany w długą, sięgającą kolan koszulową bluzę i rozklepane sznurkowe sandały, obsługiwał ręczny miech wdmuchujący powietrze do paleniska pod bojlerem wytwarzającym parę. Nie była to bynajmniej idealna praca dla chłopca o słabym zdrowiu, który uwielbiał pobyt na świeżym powietrzu. Uprzemysłowienie wymagało jednak niestrudzonej pracy i było w swych wymaganiach nieustępliwe oraz bezwzględne.

W fabryce panowały bardzo ciężkie warunki. Dniem pracy był każdy dzień, łącznie z niedzielami. W Hiszpanii, w skład której wchodziła, tak jak dzisiaj, Katalonia, państwowe prawo uznające niedzielę za dzień odpoczynku obowiązywać zaczęło dopiero po roku 1904! Jednak nawet w najtrudniejszych sytuacjach może pojawić się światełko nadziei.

Pewnego dnia właściciel fabryki Joan Tarrats zauważył, że młody miechowy Antoni Gaudí czyta książkę, skrywszy się w jakimś zakątku. Za takie coś zwykle wylatywało się natychmiast z pracy. Pan Tarrats podkradł się delikatnie od tyłu…

– A cóż to studiujesz z taką uwagą, młodzieńcze? – zapytał słodkim jak klonowy syrop głosem.

– To… to podręcznik arytmetyki, señor – odpowiedział mocno zakłopotany i przestraszony chłopiec.

– Podręcznik arytmetyki, powiadasz… – zamyślił się fabrykant. – A twierdzenie Pitagorasa znasz? – rzucił niespodziewanie.

– W dowolnym trójkącie prostokątnym suma kwadratów długości przyprostokątnych jest równa kwadratowi długości przeciwprostokątnej tego trójkąta – bąknał Antoni z niepewną miną.

– Hm... dobrze. Widzę, że nauka nie idzie na marne. Jutro przyniosę ci książkę, która spodoba ci się jeszcze bardziej.

– Dziękuję, proszę pana – Antoni wciąż nie był pewien, czy właściciel nie kpi sobie z niego i za chwilę nie każe mu się wynosić do wszystkich diabłów.

– Chciałbym również porozmawiać z twoim ojcem – dodał pan Tarrats.

– Z moim ojcem? – zdumiał się Gaudí.

– Tak, z twoim ojcem. Chyba mówię wyraźnie. A może jesteś sierotą?

– Nie, señor, mam ojca i matkę. Ojciec jest kotlarzem i... i...

– No to świetnie – ucieszył się nie wiedzieć z czego fabrykant. – Powiedz mu, że chcę z nim zamienić parę słów.

Zapewne Joan Tarrats musiał być wielce zaskoczony zainteresowaniami swego terminatora. Możliwe, że dostrzegł niezwykły talent chłopca i uznał, że mógłby on zostać zmarnowany w fabryce. Niewątpliwie powiedział o tym jego ojcu wraz z zaleceniem, by posłać chłopca na studia. Zapewne pomógł w jakiś sposób młodemu Antoniemu w podjęciu nauki w szkole średniej, podobnie zresztą jak później Francescowi Gaudíemu, starszemu bratu przyszłego architekta, który po skończeniu szkoły rozpoczął studia medyczne w Barcelonie. Chociaż istnieją także zapisy, iż matka obydwu chłopców sprzedała część odziedziczonej posiadłości, by opłacić studia młodszego syna. Wydaje się więc uzasadnionym przypuszczenie, że skoro zrobiła tak dla młodszego syna, to musiała też postąpić podobnie w przypadku starszego.

Początkowo Antoni chodził do szkoły podstawowej prowadzonej przez Rafaela Palau, a kiedy cała rodzina przeniosła się do Reus, do mieszkania na czwartym piętrze przy Carrer San Vincenç, pięć minut drogi od warsztatu, kontynuował naukę w małej, mieszczącej się w mansardzie szkole. W roku szkolnym 1863/1864 w wieku lat jedenastu rozpoczął naukę w Escuela Pía de Reus, szkole średniej prowadzonej przez zakon pijarów, którzy wspierani prywatnymi dotacjami oraz umową z radą miejską zapewniali dzieciom bezpłatne wykształcenie. Oprócz kilku wyjątkowo „wolnych” szkół w Madrycie i Barcelonie edukacja państwowa w tym czasie w Hiszpanii oznaczała edukację katolicką.

9 Comarca – jednostka podziału terytorialnego w Hiszpanii (a także w Panamie, Nikaragui, Portugalii i Brazylii). Nazwa ta początkowo była synonimem słowa marca – granica, prowincja graniczna, marchia. W Polsce jest odpowiednikiem powiatu. Comarki odgrywają znaczącą rolę w Katalonii, która jako pierwsza nadała im osobowość prawną. Podział na comarki w świadomości Katalończyków funkcjonuje jako „swój” w opozycji do narzuconego przez Hiszpanię podziału na prowincje. Katalończycy tradycyjnie dzielą na comarki również te części historycznej Katalonii, które obecnie należą do innych wspólnot i państw.

10 Lista Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Ludzkości – lista obiektów objętych szczególną ochroną międzynarodowej organizacji UNESCO (filii ONZ) ze względu na ich unikatową wartość kulturową bądź przyrodniczą dla ludzkości. Lista obejmuje (lipiec 2012) 962 obiekty w 157 krajach, w tym 745 obiektów dziedzictwa kulturowego, 188 przyrodniczego i 29 mieszanych. W sprawie wpisania danego obiektu na listę decyduje Komitet Światowego Dziedzictwa w trakcie corocznej sesji, począwszy od 1977 roku. Nominacje zgłaszane są przez poszczególne kraje.

11 Endogamia (etym. z gr. endon – 'wewnątrz', gameo – 'zawieram małżeństwo') – zwyczaj lub nakaz zawierania małżeństw z osobami należącymi do tej samej grupy plemiennej, rodowej, do tej samej społeczności lokalnej itd. Endogamia może być formą ochrony swej tożsamości kulturowej przez daną grupę, może wynikać z czynników ekonomicznych, np. niechęci do rozproszenia majątku lub z innych przyczyn. Endogamia w małej grupie prowadzi do związków między bliskimi krewnymi biologicznymi. Dobór małżeństwa odbywa się często na zasadzie przeznaczenia sobie z góry pewnych osób lub na zasadzie pierwszeństwa.

Rozdział II

Zakonnicy

Rozdział III

Barcelona

Rozdział IV

Student

Rozdział V

Architekt

Rozdział VI

Miłość

Rozdział VII

Eusebi

Rozdział VIII

Szaleniec

Rozdział IX

Park

Rozdział X

Świątynia

Rozdział XI

Zmierzch

Kalendarium

1852 25.06 – w Reus niedaleko Tarragony na świat przychodzi Antoni Gaudí. Rodzice: Francesc Gaudí i Serra oraz Antonia Cornet i Bertran.

2.12 – proklamowano II Cesarstwo Francuskie, Ludwik Napoleon przyjął tytuł cesarza Napoleona III.

1853 Odrodzenie Jocs Florals (Gier Kwiatowych), średniowiecznego konkursu poezji katalońskiej.

1863 1.01 – w Stanach Zjednoczonych zniesiono oficjalnie niewolnictwo.

22.01 – w Polsce wybucha powstanie styczniowe.

Gaudí rozpoczyna naukę w Escuela Pía w Reus, w konwencie św. Franciszka.

1867 Gaudí po raz pierwszy publikuje kilka rysunków w ręcznie powielanym czasopiśmie „El Arlequin” rozprowadzanym w Reus w nakładzie dwunastu egzemplarzy. Rysuje również kulisy do przedstawień szkolnego teatru.

1868 28.09 – abdykacja królowej Izabeli.

1869 Kursem przygotowawczym na wydziale nauk przyrodniczych Gaudí rozpoczyna wyższe studia w Barcelonie.

1870 Pracując nad planem renowacji klasztoru w Poblet, Gaudí projektuje herb opata.

22.09 – wojska włoskie zdobywają Rzym. Upadek Państwa Kościelnego.

1873 11.02 – w Hiszpanii powstaje Pierwsza Republika.

Gaudí rozpoczyna naukę w niedawno powstałej Escuela Províncial d’Arquitectura w Barcelonie.

1874 Gaudí przegrywa konkurs na projekt pomnika katalońskiego muzykologa Anselma Clavégo.

29.04 – upadek Pierwszej Republiki.

1875 5.01 – otwarcie Opery Paryskiej.

W lutym Gaudí trafia do rezerwy piechoty.

1876 7.03 – Alexander Graham Bell opatentował telefon.

Wrzesień – umiera brat Gaudíego Francesc.

Listopad – umiera matka Gaudíego Antonia Cornet i Bertran.

1878 2.02 – inauguracja Wystawy Światowej w Paryżu.

20.02 – kardynał Joachim Pecci zostaje wybrany na papieża, przyjmując imię Leona XIII.

Na krótko przed ukończeniem studiów Gaudí otrzymuje pierwsze zlecenie – projekt latarni dla miasta Barcelony.

15.05 – Gaudí otrzymuje dyplom architekta.

Projektuje okno wystawowe dla sprzedawcy rękawiczek Esteve’a Comelli, kiosk z kwiatami dla Enrica Girosiego (nigdy niezrealizowany), meble do kaplicy-panteonu Comillasów, pracuje nad zaprezentowanym na wystawie światowej w Barcelonie projektem dla związku robotników w Mataró, bierze udział w wycieczkach organizowanych przez Associació Catalanista d’Excursions Cientificas – Katalońskie Towarzystwo Wycieczek Naukowych.

1879 Umiera siostra Gaudíego Rosa Gaudí de Egea.

29.11 – król Hiszpanii Alfons XII żeni się po raz drugi, z arcyksiężną austriacką Marią Krystyną.

31.12 – Thomas Alva Edison prezentuje publicznie oświetlenie elektryczne.

1880 Pierwszy Kongres Kataloński.

14.08 – zakończenie budowy katedry w Kolonii, rozpoczętej w roku 1248.

1881 Gaudí projektuje spółdzielnię robotniczą La Obrera Mataronesa. W dzienniku „La Renaixença” publikuje artykuł traktujący o wystawie rzemiosła (jedyna praca dziennikarska Gaudíego).

Lluís Domènech i Montaner rozpoczyna budowę gmachu Editorial Montaner i Simón, jednej z pierwszych znaczących prac w stylu modernista.

1882 19.03 – biskup Urquinaona kładzie pierwszy kamień pod Sagrada Familia.

Gaudí projektuje pawilon myśliwski dla Güellów w Garraf (nigdy niezrealizowany).

1883 Gaudí rozpoczyna prace przy Casa Vincens w Gràcia, projektuje El Capricho.

3.11 – przejmuje kierownictwo nad pracami budowlanymi Sagrada Familia.

1884 Gaudí rozpoczyna pracę nad posiadłością Güellów w Pedralbes.

26.12 – utworzona zostaje Hiszpańska Afryka Zachodnia.

1885 Gaudí projektuje prywatny ołtarz dla rodziny Bocabella.

Epidemia żółtej febry w Barcelonie.

25.11 – umiera król Hiszpanii Alfons XII Burbon, monarchię przejmuje regentka Maria Krystyna.

1886 Gaudí rozpoczyna prace nad Colonia Güell. W czasie trwania robót podróżuje po Andaluzji i Maroku w towarzystwie drugiego margrabiego z Comillas.

2.05 – wojna Hiszpanii z Peru i Chile, porażka Hiszpanów w bitwie pod Callao.

7.10 – Hiszpania znosi niewolnictwo na Kubie.

1888 20.05 – inauguracja Wystawy Światowej w Barcelonie.

Gaudí wystawia pawilon zaprojektowany dla Companoa Transatlantica markiza de Comillas, rozpoczyna prace nad Colegio Teresiano i Pałacem Biskupim w Astordze.

1891 Gaudí odwiedza Tanger w towarzystwie markiza de Comillas, aby stworzyć plan misji franciszkańskiej, buduje Casa de los Botines w León.

1893 Po śmierci biskupa Graua Gaudí porzuca pracę w Astordze.

24.09 – nieudana próba zabójstwa głównodowodzącego Katalonii, generała Arsenia Martíneza-Camposa.

07.11 – zamach bombowy w operze Liceu w Barcelonie powoduje śmierć dwudziestu osób.

1894 Post niemal doprowadza Gaudíego do śmierci.

5.12 – ukończono budowę gmachu Reichstagu w Berlinie.

1895 Wspólnie z Berenguerem Gaudí buduje dla Güella winiarnię w Garraf. (Przez długi czas nie wiedziano o współudziale Gaudíego w tym przedsięwzięciu).

Powstanie na Kubie, wówczas kolonii hiszpańskiej.

1896 Czerwiec – zamach bombowy na procesję Bożego Ciała w Barcelonie, w którym ginie jedenaście osób, doprowadza do eskalacji anarchizmu.

1897 8.08 – w zamachu ginie premier Hiszpanii Antoni Canovas del Castillo.

1898 Gaudí rozpoczyna pracę nad Casa Calvet, zaczyna także konstrukcję łańcuchowego modelu krypty w Colonia Güell. Wstępuje do katolickiego Cercle Artistic de Sant Lluc.

Trwa wojna hiszpańsko-amerykańska zakończona upokarzająca klęską Hiszpanii i utratą wielu kolonii.

Victor Horta buduje Maison de Peuple w Brukseli.

1900 Gaudí rozpoczyna projekt rozbudowy Parku Güell oraz prace nad Bellesguard (wiejskim domem w stylu średniowiecznego zamku). Od klasztoru Montserrat otrzymuje zlecenie wykonania – w ramach dużego projektu kompleksu rzeźb różańcowych – pierwszej tajemnicy chwalebnej. Zajmuje się odnową domu swego przyjaciela doktora Santaló przy Conde del Asalto numer 32.

1901 Konstruuje mur oraz bramę wejściową do posiadłości fabrykanta Mirallesa.

1902 Alfons XIII obejmuje władzę w Hiszpanii.

10.06 – umiera poeta Jacint Verdaguer.

1903 Gaudí odnawia katedrę w Palmie na Majorce, próbując odtworzyć stary, liturgiczny styl wnętrza.

1904 Projektuje kompleks kinowy Sala Mercè na Ramblas. Rozpoczyna pracę nad przebudową domu Josepa Batlló.

1906 Przeprowadza się wraz z ojcem i siostrzenicą do jednego z domów w Park Güell. Proponuje reformy w Sanktuarium Miłosierdzia w Reus (to jego pierwsza praca w tym mieście), ale projekt nie zyskuje poparcia. Odrzucone również zostają plany wiaduktu nad potokiem Pomeret.

Utworzono Solidaritat Catalana, ponadpartyjny sojusz kataloński, co powoduje coraz większe tarcia pomiędzy Barceloną a Madrytem.

29.10 – umiera ojciec Gaudíego, Francesc Gaudí i Serra.

Antoni rozpoczyna prace nad Casa Milà, swoim największym projektem domu mieszkalnego.

1908 Gaudí otrzymuje zlecenie postawienia hotelu w Nowym Jorku. Rzecz kończy się na rysunkach zdradzających odważną wizję budowli. Rozpoczyna prace nad kaplicą w Colonia Güell w Santa Coloma.

1909 Gaudí buduje szkołę parafialną przy Sagrada Familia.

26.07 – w Barcelonie dochodzi do strajku generalnego i zamieszek nazwanych później Tragicznym Tygodniem. Zniszczone zostają dziesiątki klasztorów, kościołów i szkół religijnych. Ginie ponad sto osób. Następują drastyczne represje.

1910 W Paryżu odbywa się wystawa Société Nationale des Beaux-Arts, na której zaprezentowano liczne prace Gaudíego. Za jego życia była to jedyna duża wystawa jego prac zagranicą.

Eusebi Güell otrzymuje tytuł hrabiego.

1911 Gaudí zapada na brucelozę i wraz z doktorem Santaló wyjeżdża do Puigcerdà w katalońskiej części Pirenejów.

1912 11.01 – w wieku trzydziestu sześciu lat umiera siostrzenica Gaudíego Rossita.

1914 08.02 – umiera bliski przyjaciel i współpracownik Gaudíego, Francesc Berenguer i Mestres. Gaudí decyduje się na pracę wyłącznie nad świątynią Sagrada Familia.

Wybucha pierwsza wojna światowa, w której Hiszpania zachowuje neutralność.

1915 Umiera biskup Majorki Pere Joan Campins.

1916 Umiera biskup Joan Torras i Bages.

1918 Zakończenie projektu fasady Męki Pańskiej (zachodnia strona) świątyni Sagrada Familia.

8.07 – umiera Eusebi Güell.

11.11 – kapitulacja Niemiec, uznanie niepodległości Polski na arenie międzynarodowej; Rada Regencyjna przekazuje władzę nad podległym jej wojskiem Józefowi Piłsudskiemu.

1921 8.03 – zamordowany zostaje premier Eduardo Dato.

1923 Wrzesień – zamach stanu Miguela Primo de Rivery, głównego dowódcy Barcelony, pociąga za sobą wprowadzenie antykatalońskiego prawodawstwa i cenzury prasy.

1925 30.11 – ukończona zostaje wieża dzwonnicy w Sagrada Familia poświęcona św. Barnabie.

1926 7.06 – Gaudí zostaje potrącony przez tramwaj w czasie przechadzki. Trzy dni później umiera w szpitalu de la Santa Creu w Barcelonie.

Krótki slownik użytych terminów architektonicznych

Alabaster – naturalny gips krystaliczny w przyrodzie, biały, kremowy, czasem żyłkowany. Materiał rzeźbiarski miękki, wdzięczny w obróbce. Pod wpływem działania opadów atmosferycznych matowieje i wypłukuje się. W wysokich temperaturach rozsypuje się na proszek (gips palony).

Angielski ogród – posiada układ zieleni i ścieżek naturalny lub sztucznie do naturalnego zbliżony. Idea z XVI wieku upowszechnia się znacznie później, a w wieku XVIII przeciwstawia się ogrodowi francuskiemu, zgodnie z rozwojem malarstwa krajobrazowego i romantyzmu.

Apsyda (gr. apsis ‘sklepienie, łuk’) – odsadzona od ściany budowli część na planie półkolistym, połączona z wnętrzem kościoła, od XII–XIII wieku wieloboczna, mieści część ołtarzową lub kaplicę.

Arkada (łac. arcus ‘łuk’) – szereg półkolistych elementów konstrukcyjnych lub dekoracyjnych podpartych na obu końcach za pomocą filarów lub słupów.

Balkon (wł.) – płyta wysunięta przed lice budynku, zazwyczaj w poziomie posadzki, oporęczowana, podparta wspornikami, rzadziej słupami.

Barok (fr. baroque ‘nieregularny, dziwaczny’) – styl włoski (ok. 1580–1750) rozwinięty z renesansu dekoracyjnego, wprowadza ewolucję przestrzenną bryły i wnętrza, dynamizm i malowniczość; poza Italią rozkwita szczególnie w Hiszpanii, południowych Niemczech, Austrii i Czechach.

Bauhaus – szkoła architektury założona w roku 1919 w Weimarze przez Waltera Gropiusa, w 1925 przeniesiona do Dessau, skasowana w 1933 przez partię hitlerowską. Nauczanie polegało tu na ścisłym powiązaniu pracy umysłowej (projektowania) z praktyką budowlaną.

Beton – 1. w starożytności mieszanina okruchów lekkich kamieni i gęstej zaprawy wapiennej stosowana jako wypełnienie murów lub sklepień; 2. sztuczny kamień niepalony, powstaje przez zmieszanie żwiru, piasku i cementu z dodatkiem wody; mieszanina o należycie dobranym stosunku składników, po całkowitym związaniu (do 28 dni), uzyskuje wytrzymałość średnio twardego kamienia.

Cegła – prostopadłościan z gliny suszonej, palonej, wapna z piaskiem lub z betonu, grubości (zależnie od epoki) od 5 do 10 cm, zwykle o dwukrotnej szerokości i czterokrotnej długości, wiązana w murarce gliną, asfaltem, gipsem, zaprawą wapienną lub cementową. Cegły z gliny porowatej, żużlobetonowe lub pianobetonowe wraz z kanałami (dziurawki) nadają się do ścian wewnętrznych lub izolacji cieplnej. Do szczególnych celów służą cegły o kształtach odrębnych (klinowe, płaskie strychówki, profilowane). Cegła surowa znana jest w prehistorii, palona już w głębokiej starożytności, nawet kolorowa i polewana.

Cement (łac. średniow. cementum ‘kamień’) – mieszanina związków wapnia i krzemu, z ewentualnym dodatkiem innych ciał (tlenków glinu i żelaza). Spieczona i zmielona na pył. Cement zmieszany z dodatkiem wody i z piaskiem daje zaprawę cementową, zmieszany zaś z piaskiem i żwirem – beton. Cement, opatentowany w Anglii (w Portland) w roku 1824, znalazł zastosowanie szczególnie w konstrukcjach żelbetowych.

Cokół (niem. średniow. Zoke lub łac. soccus ‘trzewik’) – jest dolną częścią budynku, pasem sięgającym zwykle posadzki parteru. Pochodzi z konstrukcji tradycyjnych, kiedy ze względów statycznych mury niższe były grubsze od wyższych.

Dachówka – płytka lub kształtka ceramiczna układana zależnie od formy na różne sposoby na łatach dachu, znana w starożytności osiąga duże znaczenie w wiekach średnich. W czasach nowszych zastosowano też dachówkę betonową lub cementowo-azbestową.

Eklektyzm (gr. eklegein ‘wybierać’) – kierunek rozpowszechniony szczególnie w XIX wieku (ok. 1830–1890) w Europie (częściowo także w Ameryce) polegający na budowaniu w dowolnym stylu minionym lub egzotycznym.

Fasada (wł. facciata) – zewnętrzna, zwykle frontowa ściana budowli.

Filar (łac. pilo ‘słup’) – wolno stojąca podpora o przekroju graniastym w odróżnieniu od okrągłego słupa (kolumny). Wyjątkowo słupem nazywa się podpory drewniane bez różnicy przekroju.

Formalizm – przewaga w architekturze czynnika formalnego nad użytkowym i konstrukcyjnym; występuje często w okresie schyłkowym epoki stylowej.

Formizm – bujny, często krzykliwy, krótkotrwały kierunek formalistyczny między ok. 1918 a 1930 rokiem, obecny głównie w Holandii i Niemczech.

Francuski ogród – posiada plan wybitnie geometryczny, osiowo związany z głównym budynkiem, zieleń formowaną (strzyżoną), ornamentalne rozmieszczenie kwiatów oraz często „małą architekturę” (altanki, pomniki, baseny, wodotryski itp.). Rozkwit przypada na drugą połowę wieku XVII, a naśladownictwo obejmuje całą Europę.

Fresk (wł. fresco ‘na świeżo’) – malowidło wykonane farbami wodnymi na świeżej zaprawie wapiennej, wykonywane szybko, bez poprawek; wymaga pewnej ręki i mistrzowskiego posługiwania się nielicznymi farbami, jakie znoszą kontakt z wilgotnym wapnem.

Funkcjonalizm – ujęcie architektury od strony jej zastosowania (funkcji). Funkcjonalizm, nie bez wpływu Ameryki, w połączeniu z konstruktywizmem zapoczątkowuje ok. roku 1920 architekturę współczesną (Holandia, Francja, Niemcy).

Gips (siarczan wapnia) – naturalna skała osadowa; wypalona, po dodaniu wody krystalizuje się i twardnieje. W starożytności stosowany jako zaprawa, a także do celów dekoracyjnych. Gips krystalizując pęcznieje o ok. 1% objętości, nadaje się więc do odlewów, wypełnia bowiem szczelnie formy. Obróbka świeżo zarobionego gipsu jest możliwa po dodaniu wody klejowej, która opóźnia wiązanie. W baroku były modne rzeźby stiukowe, odlewane lub modelowane od ręki, oraz stucco lustro (stiuk lśniący).

Gotyk (gotycki styl) – panuje w Europie (z wyjątkiem Rusi) od połowy XII wieku do końca XV. Nazwa nie ma nic wspólnego z Gotami późnego okresu starożytności.

Historyzm (ok. 1830–1890) – nagminne naśladowanie form historycznych. Historyzm wpłynął ujemnie na architekturę, gdyż stroiła się ona w formy niezgodne z postępem kultury materialnej.

Inkrustacja (łac. crusta ‘skorupa’) – ornamentalny układ płytek z różnokolorowych kamyków (np. marmurów), masy perłowej i metali albo zestaw samych metali w jednej gładkiej powierzchni.

Katedra (łac. cathedra ’fotel’) – kościół biskupi, główny kościół diecezji. Odpowiednik w religii prawosławnej: sobór.

Klasycyzm – w zasadzie wszystko, co opiera się na starożytnej przeszłości Rzymu. W architekturze nowszej styl panujący od poł. XVIII do ok. poł. XIX wieku, oparty bardziej lub mniej ściśle na wzorach antycznych. Do przełomu wieku (w przybliżeniu) klasycyzm wczesny nosi też we Francji nazwę stylu Ludwika XVI, druga faza – związana z Napoleonem I – to empire, trzecia – klasycyzm późny, rygorystyczny, czerpie też niekiedy wzory z architektury greckiej (neohellenizm).

Klasztor (łac. claustrum ‘zamknięcie’) – mieszkanie mnichów lub mniszek. W wiekach średnich zazwyczaj zespół pomieszczeń otaczający z trzech stron prostokątny ogród (wirydarz), zamknięty z czwartej strony boczną ścianą kościoła.

Kolumna (łac.) słup o przekroju w zasadzie kolistym.

Konstruktywizm – ujmowanie architektury od strony konstrukcji wiąże się z budownictwem przemysłowym i komunikacyjnym bardzo nieśmiało w połowie XIX wieku. W połączeniu z funkcjonalizmem daje dobrą architekturę (choć nie zawsze) w Ameryce Północnej pod koniec XIX wieku. W Europie zespolenie obu kierunków następuje realnie dopiero w drugiej ćwierci wieku XX.

Kopuła (wł. cupola ‘złączenie, zamknięcie’) – sklepienie o kształcie czaszy, półkoliste, półeliptyczne, ostrołukowe lub cebulaste, oparte na murze lub bębnie.Do budowy kopuł używano ciosów kamiennych lub cegieł w kształcie klina (klińców). Obecnie do konstrukcji kopuł używa się stali lub żelbetu. Sklepienna część kopuły nazywana jest czaszą, a widoczna z wnętrza podniebieniem.W okresie renesansu wprowadzono kopuły dwuwarstwowe o warstwach połączonych żebrami. Kopuły stosuje się w budownictwie i architekturze od starożytności do czasów współczesnych.

Krypta (gr. kryptē´ ‘ukrycie’) – przestrzeń grobowa całkowicie lub częściowo poniżej posadzki kościoła, zazwyczaj pod prezbiterium.

Łuk – geometryczna linia krzywa; w architekturze: półkole, odcinek koła, ostry (z dwóch odcinków), ostry w przeginkę (ośli grzbiet), podkowiasty, półeliptyczny, koszowy, spłaszczony, kotarowy.

Marmur – skała osadowa, krystaliczna lub półkrystaliczna, głównie węglan wapnia z domieszką węglanu magnezu i ciał barwiących; istnieje we wszystkich kolorach i różnorodnych deseniach. Daje się piłować, szlifować i polerować. Matowieje i z wolna rozpada się pod wpływem wody zakwaszonej.

Mozaika (łac. opus musivum) – malowidło monumentalne wykonane za pomocą kostek z różnokolorowych kamieni i szkiełek osadzonych na zaprawie wapiennej, gipsowej lub żywicznej, znane w głębokiej starożytności, rozkwita ponownie w architekturze bizantyjskiej.

Nawa (gr. naos ‘pomieszczenie’ lub łac. navis ‘okręt’) – przestrzeń w kościele przeznaczona dla wiernych. Odmiany kościołów: jednonawowy (salowy), dwunawowy (dwa podłużne pomieszczenia przedzielone słupami lub filarami), trójnawowy (najczęściej spotykany), pięcionawowy (rzadki). W układach centralnych: nawa centralna i otaczająca ją – okrężna. Nawa poprzeczna w układach krzyżowych przebiega prostopadle do osi, przecinając nawy podłużne przed prezbiterium. Duże katedry (głównie w Anglii) miewają po dwie nawy poprzeczne.

Neorenesans – naśladownictwo renesansu w okresie eklektyzmu.

Pałac (łac. palatium) – główny, reprezentacyjny budynek zamku; później każda reprezentacyjna siedziba panujących, arystokracji, a nawet zamożnych mieszczan (palazzo w Italii, palacio w Hiszpanii, palau w Katalonii).

Patyna – powłoka naturalna powstająca z czasem na powierzchni metali (nieżelaznych) lub ich stopów pod wpływem wody oraz gazów zawartych w powietrzu. Najpiękniej występuje na miedzi i brązie. Nazwa pochodzi prawdopodobnie od szarozielonej farby zwanej w wiekach średnich patina.

Perspektywa – rzut centralny, który tworzą promienie biegnące od poszczególnych punktów przedmiotów do punktu zwanego środkiem perspektywy (oka) i znaczą ich wizerunki na płaszczyźnie zwanej tłem. Początki nauki o budowie obrazów perspektywicznych przypadają na okres wczesnego renesansu (Leonardo, Alberti, Dürer i in.).

Portal (łac. porta ‘brama’) – ozdobne architektoniczne obramienie drzwi wejściowych (czasami też wewnętrznych) w kościołach, pałacach, ratuszach, bogatszych kamienicach; w renesansie i baroku przy tworzeniu portali wykorzystywano pilastry, kolumny, kariatydy (podpory o kształcie stojącej kobiety) dźwigające belkowanie itp.

Przypora – filar „przypierający” do muru w miejscu, w którym dobija węzeł sklepienia lub łęk (element konstrukcyjny w kształcie łuku), celem odparcia sił skośnych.

Renesans (fr. renaissance ‘odrodzenie’) – niezbyt trafna nazwa powstałego we Włoszech stylu (ok. roku 1400), w którym z czasem coraz silniej dominowały elementy sztuki starożytnej, rzymskiej (ok. 1500). Od połowy XVI wieku powstają w Italii dwa kierunki: klasyczny – oparty ściśle na wzorach rzymskich i kierunek dekoracyjny – swobodnie operujący formą nie zawsze logicznie wypływającą z konstrukcji. Ten ostatni przechodzi pod koniec XVI wieku w barok. Renesans rozprzestrzenia się w całej Europie (od końca XV w. począwszy) nie bez lokalnego zabarwienia.

Restauracja (łac. restauratio ‘przebudowa’) – doprowadzenie do pierwotnego stanu, remont. W wieku XIX w związku z historyzmem posuwano uzupełnienie części zabytków do granic falsyfikatu. Obecnie panuje zasada: konserwować, nie restaurować.

Restauracji styl – rzadko stosowana nazwa trzeciej fazy klasycyzmu w związku z przywróceniem we Francji ustroju monarchistycznego po 1815 roku. Był to kierunek zbliżony do empiru, rygorystyczny i bardziej akademicki.

Rokoko (fr. rococo) – kierunek schyłkowego baroku we Francji, bogaty i drobiazgowy w formach, głównie we wnętrzach. Na zewnątrz manifestuje się w detalu, rzadziej w sylwecie budowli. Natomiast bogato kształtuje bryłę w kościołach południowych Niemiec i niektórych pałacach (Saksonia, Bawaria, Austria, także Czechy).

Romański styl – obejmuje wczesnośredniowieczną architekturę Europy od ok. IX do połowy XII wieku, a nawet, poza Francją, do połowy XIII. Odznacza się prostotą, niezbyt smukłymi proporcjami, nieskomplikowaną konstrukcją i skromnym detalem. W stylu romańskim występuje duża różnorodność układów przestrzennych. Nazwa, niezbyt trafna, pochodzi z zarania XIX wieku.

Rozeta (fr.) – ozdoba kolista w formie rozwiniętego kwiatu róży.

Secesja – styl w plastyce europejskiej od ok. 1890 do 1914 roku wyróżniający się miękkością fantazyjnych linii, finezyjnym zestawieniem barw, stylizowaniem przyrody, szczególnie roślin. W architekturze naczelnym hasłem secesji było odejście (łac. secessio) od historyzmu XIX wieku, szczerość materiałów i solidność rzemiosła. Przez powtarzanie i zagęszczanie motywów dekoracyjnych w rękach nie dość utalentowanych, przez masową produkcję pretensjonalnych detali, sprzętów, obić czy naczyń secesja ulega bankructwu w przededniu pierwszej wojny światowej. Secesję nazywano różnie w różnych krajach: l’art moderne, Wiener Moderne, Moderne, Jugendstil, l’art nouveau i podobnie.

Sklepienie – konstrukcja z kamieni lub cegieł zamykająca przestrzeń od góry; działa rozpierająco na podpory (mury, filary). Geometrycznie biorąc, sklepienia są częściami walców, stożków, kul, elipsoid lub zespołami tych części. Źródeł tych konstrukcji szukać należy na Bliskim Wschodzie.

Starożytność – okres od prehistorii do ok. końca V wieku.

Statyka (łac. stare ‘stać’) – jest działem mechaniki obserwującym warunki, pod którymi wszystkie części budowli posiadają równowagę trwałą (sumy sił i sumy momentów równe zeru).

Styl (łac. stilus ‘rylec’, później ‘rodzaj, sposób’) – w architekturze zespół cech konstrukcyjnych oraz formalnych charakteryzujący epokę i region. Każdy styl można podzielić na kierunki (odcienie) regionalne, warsztatowe oraz na podziały odpowiadające krótszym okresom.

Triumfalny łuk – w starożytnym Rzymie brama w dość dużym bloku graniastym ozdobionym kolumnami lub pilastrami z pełnym belkowaniem i attyką (ażurową ścianką wieńcząca elewację budynku). Łuki stawiano dla uczczenia wybitnego zwycięzcy (triumfatora). Prócz bramy przejazdowej niektóre łuki miały po jednej mniejszej bramce z obu stron. W klasycyzmie XVIII wieku, a szczególnie w XIX wieku nastaje moda na łuki triumfalne.

Urbanistyka (łac. urbs ‘miasto’) – wiedza o powstawaniu, zabudowie i rozbudowie miast. Poszczególne jej działy opierają się na archeologii, historii, klimatologii i ekonomii.

Zamek – warownia indywidualna, wykształcona ze średniowiecznego grodu. Nazwa raczej późniejsza. Jako siedziba władcy w czasach nowszych nie musi już być warownią (Paryż, Warszawa, Wiedeń i in.).

Indeks nazwisk

A

Alauch Carmen

Albert Wielki

Alcalá Guillem de

Alfons Czysty

Alfons Wspaniałomyślny

Alfons X Mądry

Alfons XII

Alfons XIII (Alfonso León Fernando María Jaime Isidro Pascual Antoni de Borbón y Austria-Lorena)

Alhazen

Alighieri Dante

Alsina Joan

Amadeusz I

Anasagasti Teodoro de

Andersen Hans Christian

Angiolillo Michele

Antoni z Padwy, św.

Ardonaud (fryzjer)

Arenas López Antoni de

Asis Cambó i Battle Francisc de

Audiger Christopher

Avellanada Encarnación (pseud. La Castiza)

Azaña y Diaz Manuel

B

Bakunin Michaił Aleksandrowicz

Balmes i Urpia Jaume

Bances i Collell Jaume

Barkas Hamilkar

Barkas Hannibal

Barkas Hazdrubal

Barnaba, św.

Barry Charles

Bartrina i d’Aixemus Joaquim Maria

Bassegoda Bonaventura

Bassegoda Joan

Bassegoda i Nonell Joan

Bataille Georges

Batlló i Casanovas Josep

Baudelaire Charles Pierre

Bayó i Font Josep

Becerra Gaspar

Behrens Peter

Belmonte (torreador)

Bell Alexander Graham

Belletable Henri-Hubert

Benedykt XVI (Joseph Ratzinger)

Berenguer i Mestres d’Assis Francesc

Berenguer Ramon IV

Bergós (architekt)

Bernabéu Santiago

Bertran Maria

Blake William

Błok Aleksander

Blomberg Barbara

Bocabella Josep María

Bofarull (rodzina)

Bofill Jaume

Bonaparte Józef

Bonet Francisco

Bonnemaison Francesca

Bosch Hieronim

Bosch y Carrió Joaquin Leon Milans del

Boulton Matthew

Bourbon Luz de

Boyer Joan

Bragançy Katarzyna

Brasó (kapłan)

Burns Tommy (Noah Brusso)

Bursa Andrzej

C

Caballol Ignasi

Cadell Arnau

Calatrava Santiago

Calvet Pierre Màrtir

Cameron Lucille

Camões Luís Vaz de

Campins Pere Joan (biskup Majorki)

Campos Arsenio Martínez

Camps Augusto

Camus Albert

Canalejas y Méndez José

Canaleta (kreślarz)

Canina Luigi

Canivell I Masbernat Eudald

Cánovas del Castillo Antoni

Cantó Ramon

Carles Gordó Ricardo Maria (arcybiskup Barcelony)

Carner i Puig-Oriol Josep

Carrel Alexis

Casagemas Carlos

Casals Pablo (Pau Casals i Defilló)

Casañas i Pagès Salvador

Casanovas Ignasi

Casas i Carbó Ramón

Cascante Cristóbal

Castelar Emilio

Castelltort Julia (biskup)

Catalina (siostra biskupa Campinsa)

Cerda i Sunyer Illdefonso

Cermeño Juan Martín

Cervantes y Savedra Miguel

Cervera Pascual

Chłopicki Józef

Chopin Fryderyk

Cifuntes Segismundo

Clemenceau Georges

Collins George R.

Comas José

Comella Esteve

Comillas de (markiz)

Conill Buanaventura

Cornet i Bertran Antonia

Coromines (hrabia)

Cost Pascal

Cretoni Serafino (biskup)

Crippa Maria Antonietta

Culver Norman

D

Dacjan

Daguerre Louis Jacques Mandé

Dali Salvador (Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, marquès de Dalí de Púbol)

Darío Rubén (Félix Rubén García Sarmiento)

Dato Eduardo

Descartes René zob. Kartezjusz

Dewey George

Dickens Karol

Dioklecjan

Domènech i Montaner Lluís

Dubied Michel

Duhérissier de Gerville Charles-Alexis-Adrien

E

Eastman George

Edison Thomas Alva

Egea i Gaudí Rosa

Egea José

Elias Jordi

Ellis Henry Havelock

Endell August

Escura Maria

Espartero Baldomero

Estany Pere

Euklides z Aleksandrii

Eulalia, św.

F

Falqués i Urpi Pere

Farrà Miquel

Ferdynand VII

Ferrer Álvaro

Ferrer i Guàrdia Francesc

Fidiasz

Filip V

Fitzpatrick Jim

Flaugier Josep Bernat

Font August

Fontseré i Mestre Eduard

Fontseré i Mestre Josep

Fortuny i Marsal Marià Josep Maria Bernat

Fox Kate

Fox Margaret

Franco Francisco (Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde Salgado Pardo)

Fransitorra Javier

G

Gamper Hans

Ganivet Ángel

Garcia Alejandro Lerroux

García Joaquín Torres

García Prieto Manuel

Garnier Charles

Gaudí Antoni (ojciec Joana)

Gaudí de Egea Rosa

Gaudí Francisco (dziadek Antoniego)

Gaudí i Cornet Francesc (brat Antoniego)

Gaudí i Cornet Francesc (drugi brat Antoniego)

Gaudí i Cornet Maria

Gaudí i Serra Francesc (ojciec Antoniego)

Gaudí Joan

Gaudí Placito

Gaudí i Pomerol Josep

Gaudí Rajmunda

Gaudín Charles-Théophile

Gaudín Jean

Gaudín Jean-François

Gaudín Marc Antoine Auguste

Gaudín Michel-Charles

Gaudy Franz-Bernhard von

Gaudy-Leforet Jean-Aimé

Gautier Théophile

Genet Jean

Girona Manuel

Girosi Enric

Godó Joan

Goethe Johann Wolfgang

Goupil Adolphe

Goya Francisco (Francisco José de Goya y Lucientes)

Grau i Vallespinós Joan Bautista (biskup Astorgi)

Greene Graham Henry

Gropius Walter Adolph Georg

Grzegorz XV (Alessandro Ludovisi)

Guanyabens Nicolau

Guanyabents (spirytysta)

Guardiola (doktor)

Guardiola Joan Torras

Guardiola Josep

Güell i Bacigalupi Eusebi

Güell i Ferrer Joan

Guéranger Prosper (kapłan)

Gueret Ricard Garcia

Guerrand Roger-Henri

Guimard Hector

H

Hamsun Knut

Hare Augustus

Hartwell Bill

Hayes Rutheford B.

Hearst William Randolph

Hemingway Ernest

Hidasio (biskup)

Hoffman Josef

Homs (doktor)

Horta  Victor

Hugo Wiktor

Huguet Joseph

I

Imai Kenji

Ismail Mulaj

Izabela II (María Isabel Luisa Robertyng-Capet-Bourbon-Vendôme)

J

Jackson Thomas Graham

Jacob Max

Jakub I Zdobywca (Jaume I el Conqueridor)

Jakub II

Jakub III

Jan III Sobieski

Jan Paweł II (Karol Wojtyła), św.

Jan, św.

Jaruzelski Wojciech

Jeanneret-Gris Charles-Édouard zob. Le Corbusier

Jerzy V

Johnson Jack (John Arthur Johnson)

Joquima (ciotka Boacabelli)

Joselito (torreador)

Józef, św.

Juan de Austria (Jan Austriacki)

Jujol Josep Maria

K

Kahn Albert E.

Kalasanty Józef, św.

Kane Elisha Kent

Kant Immanuel

Kardec Allan

Karol II Stuart

Karol V (Don Carlos María Isidro Benito de Borbón y Borbón-Parme)

Karol Wielki

Kartezjusz (René Descartes)

Kasprowicz Jan

Keats John

Kneipp Sebastian, (kapłan)

Kolumb Krzysztof (kat. Cristòfor Colom, wł. Cristoforo Colombo, hiszp. Cristóbal Colón) 

Kraus Ksawery

Kserkses

L

Laguarda i Fenollera Juan Josep, (biskup Barcelony)

Lamartine Alphons de Lanfrey Jean

Le Corbusier (właśc. Charles--Édouard Jeanneret-Gris)

Lenin (właśc. Władimir Iljicz Uljanow)

Leon XIII (Gioacchino Vincenzo Raphaelo Luigi Pecci)

Lerroux Alejandro

Libeskind Daniel

Lincoln Abraham

Linneusz Karol (właśc. Carl von Linné)

Llimona i Bruguera Joan

Llimona i Bruguera Josep

Llopis Berges Maria (pseud. Cuarenta Céntimos)

Llorens i Barba Francisco Javier

Llovera Marti

López i Bru Claudio

López Isabel

López i López Antoni

Lorca Federico Garcia

Lorch Adolphe

Loyola Ignacy (właśc. Iñigo López de Oñaz y Loyola), św.

Ludwik Pobożny

Ludwik XIV

Ł

Łukasz Ewangelista, św.

M

Machado Antonio

Mackintosh Charles Rennie

Maksymian

Maksymilian II Habsburg

Mani i Roig Carles

Manyanet Josep (kapłan, św.)

Maragall i Gorina Joan

March Juan

Marcin Ludzki

Maria Krystyna Austriacka (Maria Christina Désirée Henriette Felicitas Rainiera von Habsburg-Lothringen)

Maria Krystyna Ferdynanda Burbon-Sycylijska

María Teresa Alfonsa María Teresa Isabel Eugenia Patrocinio Diega de Borbón y Habsburgo-Lorena 

Marks Karol

Marsà i Beca Àngel

Martínez Campos Arsenio

Martorell i Montells Angel

Martorell i Montells Joan

Mas Augustin, ks.

Mas Robert

Masó Bergós

Matamala i Flotats Joan

Matamala i Piñol Llorenç

Maura y Montaner Antonio

McIntosh Hugh

McKinley William

Méchain Pierre François André

Meier-Graefe Julius

Mendizábal Juan Alvarez

Mendoza Eduardo

Merritt William

Mestres Appeles

Mestres i Esplugas Josep Oriol

Meyer Peter

Mikołaj II Romanow

Milà i Camps Pere

Milà i Fontanals Manuel

Miles Nelson A.

Millet Jean-François 

Milton John

Miralles i Sbert Josep, (biskup Barcelony)

Miró i Ferrà  Joan

Miró Pau

Mistral Frédéric

Montcada Elisenda de

Montpelier Maria de

Morand Paul

Moreu Augustina

Moreu Josefa (Pepeta)

Moreu Josep Maria

Moreu-Rey Enric

Morgades i Gili Josep (biskup Barcelony)

Morgan William de

Morris William

Morrison James Douglas (Jim)

Morrison William

N

Napoleon I Bonaparte

Napoleon III Bonaparte

Neron

Neufert Ernst

Niépce Joseph Nicéphore 

Nietzsche Friedrich Wilhelm 

O

Obrist  Hermann

Ochoa Juan

Oliva Antoni

Oliveras Camil

Ordinaire Pierre

Ors Eugeni d’

Ortega y Gasset José

Orwell George (właśc. Eric Arthur Blair)

Ossó Enrique d’

Otis Elisha

Owen Robert

P

Pagés i Anglada Salvador

Palau Antoni

Palau Rafael

Pane Roberto

Pardiñas Manuel

Parés Gil (proboszcz kościoła Sagrada Familia)

Parsons John

Parsons William

Pascal Blaise

Pasteur Ludwik

Paula del Villar Francesc de

Pavía y Rodríguez de Alburquerque Manuel

Pawłowski Izaak Jakowlewicz

Pérez José Manuel Almuzar

Pernod Henry-Louis

Perret Auguste

Petrie Charles

Pi y Margall Francisco

Picasso Pablo (właśc. Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Ruiz y Picasso)

Picó i Campamar Ramón

Pijoan i Soteras Josep

Piłsudski Józef

Piotr Apostoł, św.

Piotr Ceremonialny

Piotr II Katolicki

Pisano Giovanni

Pitagoras

Pius IX (Giovanni Maria Mastai Ferretti)

Pius XI (Achille Ratti)

Pizarro Francisco

Pla i Casadevall Josep

Planada (architekt)

Plath Sylvia

Pliniusz Starszy

Poe Edgar Allan

Polo Marco

Prat de la Riba i Sarra Enric

Prieto Josefa (pseud. La Bilbaina)

Prim (doktor)

Prim i Prats Juan

Primo de Rivera y Orbaneja Miguel

Przybyszewski Stanisław

Pugin Augustus Welby Northmore

Puig Alejo Clapés

Puig i Cadafalch Josep

Puiggener Lluís

Pujol Francesc

Pujol Jordi

Pulitzer Joseph

Punti Eudald

Q

Quadras Vidal

R

Rabass Rovira

Ragonesi Francesco (kardynał)

Ratzinger Joseph zob. Benedykt XVI

Remington Frederick

Rennie John

Riber Llorenç (kapłan)

Ribera Josep

Ribery (siostry)

Rickman Thomas

Rimbaud Jean Nicolas Arthur

Rius i Taulet Francisco

Rocafiguera Josep

Rocarol Joseph

Rogent Elías

Roosevelt Theodore

Rovira y Trias Antoni

Rubió i Bellver Joan

Ruprecht Bawarski (książę)

Rusiñol Santiago

Ruskin John

Ruyra i Carner Joaquim

S

Sabater Enriqueta (pseud. La Larga)

Sagasta y Escolar Práxedes Mariano Mateo 

Sagnier i Villavecchia Enric

Salomon (król Izraela)

Sampson William T.

Santaló Pere, dr

Santiago y Manescau Luis de

Savoia Vittorio Emmanuele di

Scheele Carl Wilhelm

Schiller Johann Christoph Friedrich

Schreiber Belle

Schulze Johann Heinrich

Schulz Bruno

Schweitzer Albert

Sebastian (męczennik) św.

Segarra Ignasi (kapłan)

Segimon Roser

Semper Gottfried

Serra Rosa

Serra y Gilbert Jaume

Serrallach Leandro

Serrano Francisco

Shafter William R.

Shakespeare William zob. William Szekspir

Shaw Richard Norman

Siemens Ernst Werner von

Silvela Francisco

Soldevila Carles

Soler i Fanez Joan

Soto Angel de

Sotoo Etsuro

Speer Albert

Spengler Oswald

Stachura Edward

Subirachs Josep Maria

Sugrañés Domingo

Sullivan Louis Henry

Syreniusz (właśc. Szymon Syreński)

Szczepanik Jan

Szczepański Jan Józef

Szekspir William (William Shakespeare)

T

Tarragon Josep Maria

Talbot William Henry Fox

Tarrats Joan

Tenebros (krawiec)

Toda Eduard

Tolkien John Ronald Reuel 

Tomasz z Akwinu, św.

Topete Juan Baptista

Torras i Bages Joan (biskup)

Trench (doktor)

Trens Manuel

Turner Joseph Mallord William 

V

Valdivia Carlota

van de Velde Henri Clément

van der Wyngaerde Anton

van Gogh Vincent

van Hensbergen Gijs

van Verboom Joris Prosper

Verdaguer i Santaló Jacint (kapłan, poeta)

Verlaine Paul

Verne Juliusz

Vicento (mistrz budowlany)

Victoria Tomás Luis de

Vila Concepció

Vilaplana Joaquim

Vilaseca Josep

Villon François

Vincens i Montaner Manuel

Vincent, (jezuita)

Vincente (majster)

Vinci Leonardo da

Viollet-le-Duc Eugène Emmanuel

Vivar de (baron, burmistrz)

W

Wagner Richard

Watt James

Wellington Artur

Wespazjan

Weyler y Nicolau Valeriano

Wharton John

Wiederman Josef

Wiktor Emanuel II

Wiktoria Hanowerska (Aleksandryna Wiktoria)

Wild Walter

Wilde Oscar

Willard Jess

Witkacy (właśc. Stanisław Ignacy Witkiewicz)

Władysław IV Waza

Wojaczek Rafał

Wojtyła Karol zob. Jan Paweł II

Wright Bearcat (właśc. Edward Wright)

Wright Frank Lloyd (właśc. Frank Lincoln Wright)

Wysocki Włodzimierz

Y

Yun Young-Joo

Z

Zerbst Reiner

Zola Emil

Bibliografia

Antoni Gaudí, Akos Moravaniszky (tekst), Arkady, Warszawa 1983.

Antoni Gaudí, http://en.wikipedia.org/wiki/Antoni_Gaudí

Antoni Gaudí, Architekt Boga, „Niedziela. Tygodnik Katolicki”, nr 27/2004.

Bagenal Philips, Meades Jonathan, Słynne budowle świata, Muza S.A., Warszawa 1993.

Barcelona, Costa Brava, Costa Dorada – przewodnik turystyczny, Ossolineum, Wrocław 1992.

Bergós Joan, Gaudí: The Man and His Work, A Bulfinch Press Book Little, Brown and Company, Boston–New York–London, 1999.

Będziński Marcin, Durruti i początki hiszpańskiego anarchizmu, „Biuletyn Poznańskiej Biblioteki Anarchistycznej”, nr 5.

Broniewski Tadeusz, Historia architektury dla wszystkich. Czym jest architektura? Przeszłość i teraźniejszość, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków 1969.

Broniewski Tadeusz, Historia architektury dla wszystkich. Ostatnie dwa stulecia, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków 1969.

Bury-Słabicka Katarzyna, http://www.naturaity.pl/artykul/388,slonecznik.html? PHPSESSID=811e80fde86b4f3570b03bd5e3bb1915&p=1#ad-image-0

Carr Raymond, Spain: A History, Oxford University Press, USA 2001.

Castellar-Gassol Joan, Gaudí. The Life of a Visionary, Novagràfik, Barcelona, Catalonia 2009.

Cervantes Miguel, Don Kichote, PIW, Warszawa 1983.

Czentorycka Paulina, Wino hiszpańskie, http://www.euro-wino.pl/ wino-hiszpanskie-n-33.html

Ellingham Mark i in., Hiszpania: część wschodnia, Pascal, Bielsko-Biała, 1997.

Estreicher Karol, Historia sztuki w zarysie, PWN, Warszawa 1979.

Fernández-Armesto Felipe, Barcelona . A Thousand Years of the City’s Past, Oxford University Press, [b.m.] 1992.

Fiałkowski Władysław, Siedmiu architektów XX wieku, KAW. Warszawa 1981.

Gać Jan, Astorga, http://www.katolickie.media.pl/index.php/publikacje/publikacje- czlonkow-ol-ksd/1680-jan-ga-astorga-

Genet Jean, Dziennik złodzieja, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984.

Glancey Jonathan, Historia architektury, Arkady, Warszawa 2002.

Goldzamt Edmund, William Morris a geneza społeczna architektury nowoczesnej, PWN, Warszawa 1967.

Halbański Maciej E., Potrawy z różnych stron świata, Watra, Warszawa 1975.

Historia fotografii, http://www.aparaty.tradycyjne.net

Historia zakonu pijarów, http://pijarzy.pl

Hiszpania: Reus, http://zwierciadlo.pl/lifestyle/turystyka/hiszpania-reus

Hiszpańskie tapas, „National Geographic”, 24.03.2009.

Hughes Robert, Barcelona, Alfred A. Knopf Inc., New York 1992.

Johnson Jack, In The Ring And Out, London 1977.

Kupka Alfons OMI, Poświęcenie kościoła Sagrada Familia przez Benedykta XVI, „Misyjne Drogi”, 2011, nr 1.

Llatzer Moix, Barcelona, The City of Gaudí, Triangle Postal, [b.m.] 2008.

Llera Ramon Rodriguez, Historia architektury, Buchamann, Warszawa 2008.

Mackay David, Modern Architecture in Barcelona 1854-1939, Blackwell Science Ltd, Oxford 1989.

Martin Esteban, Carranza Andreu, Tajemnica Gaudíego, Muza S.A., Warszawa 2009.

Mendoza Eduardo, Miasto cudów, Znak, Kraków 2010.

Mendoza Eduardo, Trzy żywoty świętych, Znak, Kraków 2011.

Messadie Gerald, 120 odkryć które zmieniły świat, Opus, Łódź 1995.

Meyer Peter, Historia sztuki europejskie, t. 2, Warszawa 1973.

Miłkowski Tadeusz, Machcewicz Paweł, Historia Hiszpanii, Ossolineum, Wrocław 1998.

Mower David, Gaudí, Oresko Books, London 1977.

Najciekawsze miasta Europy, Muza S.A., Warszawa 2000.

Najwspanialsze budowle świata. Arcydzieła architektury, pod red. Trevora Howellsa, Elipsa, Warszawa 2003.

Nonell Juan Bassegoda, Levick Melba, Antoni Gaudí: Master Architect, Abbeville Press Publishers, New York–London 2001.

Pevsner Nikolaus, Historia architektury europejskiej, t. 2, Arkady, Warszawa 1980.

Pevsner Nikolaus, Fleming John, Honour Hugh, Encyklopedia architektury, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997.

Podolska Halina, Historia Barcelony, http://www.barcelonakg.polemb.net

Roe Jeremy, Antoni Gaudí, Parkstone Press, [b.m.] 2009.

Słowiński Przemysław, All the Pretty Little Horses (Wszystkie te śliczne koniki): Saga o Jacku Johnsonie, maszynopis.

Stasiński Maciej, Barcelona nie podda się Madrytowi, „Gazeta Wyborcza”, 11.09.2011.

Szczepański Jan Józef, Przed nieznanym trybunałem, Warszawa 1975.

Sztuka Świata, t. 4, (Praca zbiorowa), Arkady, Warszawa 1990.

Szymański Robert, Katalończycy, „Nasz Czas”, nr 12/2004.

Śliwa Leszek, Katechizm wyrzeźbiony, „Gość Niedzielny”, 2010, nr 44.

Tołłoczko Zdzisława, Główne nurty historyzmu i eklektyzmu w sztuce XIX wieku. Podręcznik dla studentów wyższych szkół technicznych. T. 1: Architektura. Wydawnictwo PK, Kraków 2005.

Tristante Jerónimo, Zagadka ulicy Calabria, Noir Sur Blanc, Warszawa 2011.

Trueta Josep, The Spirit of Catalonia, Oxford University Press, London–New York– Toronto, 1946.

Trzeciak Przemysław, 1000 tajemnic architektury, Nasza Księgarnia, Warszawa 1980.

Van Hensbergen Gijs, Gaudí, Zysk i S-ka, Poznań 2003.

Vila-Sanjuán Sergio, Spadkobierczyni z Barcelony, Muza S.A., Warszawa 2011.

Vilar Pierre, Historia Hiszpanii, PWN, Warszawa 1991.

Watkin David, Historia architektury zachodniej, Arkady, Warszawa 2006.

Witkowska Monika, Barcelona-dzieła Antoni Gaudíego, Gazeta.pl.

Wysocka Ewa, Święty czy mason?, „Newsweek”, 1.12.2002.

Zafón Carlos Ruiz, Cień wiatru, Muza S.A., Warszawa 2005.

Zafón Carlos Ruiz, Gra anioła, Muza S.A., Warszawa 2008.

Zerbst Rainer, Antoni Gaudí (tłum. Marianna Meyer), Taschen Verlag GMbH. Köln 1985.

Żdżarski Wacław, Zaczęło się od Daguerre`a: szkice z dziejów fotografii XIX wieku, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1977.

Żerkowska Marta, Katalonia-jaka przeszłość, jaka przyszłość?, http://www.psz.pl/ 127-unia-europejska/marta-zerkowska-katalonia-jaka-przeszlosc-jaka- przyszlosc

Żywot świętej Eulalii, Męczenniczki [w:] Żywoty Świętych Pańskich na wszystkie dni roku, Katowice/Mikołów 1937.