PATRONI MEDIALNI

WSTĘP

To nie przypadek, że coś się dzieje w tym, a nie innym momencie. Tak było z tą książką. Impulsem do jej napisania była pandemia. Szalejący wirus, z powodu którego życie i zdrowie traciły miliony ludzi na całym świecie, znalazł się w centrum uwagi. Nie wiedzieliśmy o nim dużo. Zdecydowanie zbyt mało, żeby skutecznie z nim walczyć. Zrozumieliśmy, jak bardzo jesteśmy uzależnieni od sił natury. Zagrożenie ze strony innych, znanych od dawna wirusów wciąż istnieje, a my nadal je bagatelizujemy.

Gdy doszło do swoistego trzęsienia ziemi, jakim był wybuch epidemii, światem zawładnęły dezinformacja i nierzetelny przekaz. Taka sytuacja skłania do uporządkowania faktów. Każe porzucić zbędne emocje i dopuścić do siebie głos rozsądku. Kogo słuchać, jeśli nie lekarzy i naukowców? Najlepsze źródło wiedzy to medycyna oparta na faktach (EBM, ang. evidence-based medicine), wyznaczająca sprawdzone naukowo metody diagnozowania i leczenia. Stworzone przez nas vademecum jest praktycznym niezbędnikiem, zawierającym konkretne informacje, porady i wskazówki dotyczące postępowania w najczęstszych chorobach wirusowych.

Profesorowi, zakaźnikowi i hepatologowi, napisanie książki popularnonaukowej dało możliwość przeniesienia bogatej wiedzy dużo dalej, niż sięgają mury szpitala. Czy nie tego właśnie oczekujemy od znakomitości świata medycyny? Wiedza zamknięta w hermetycznym środowisku lekarskim, w specjalistycznych podręcznikach i publikacjach naukowych, nie trafia pod strzechy. A przecież, choć lekarz diagnozuje i leczy, to każdy z nas powinien świadomie dbać o własne zdrowie.

Dla mnie, dziennikarki zajmującej się od lat szeroko pojętą tematyką zdrowia, napisanie tej książki, przy znakomitym merytorycznym wsparciu profesora Simona, było inspirującym wyzwaniem, szybkim kursem medycyny i jakże satysfakcjonującą pracą.

Zdajemy sobie sprawę, że nie każdy zechce się pochylić nad efektami naszej pracy. W niektórych kręgach społecznych wiedza nie jest ani powszechna, ani pożądana. Mimo to medycyna otwiera w tej książce podwoje dla wszystkich, których świat wirusów interesuje. Trudna to nauka, dlatego staraliśmy się uczynić ją łatwą w odbiorze. Jak nam się to udało, przekonajcie się sami.

WIZYTA „CZARNEJ PANI”

Było upalne lato 1963 r. Piętnastego lipca doktor Bogumił Arendzikowski oświadczył: „Mamy we Wrocławiu ospę”, a dyrektor Miejskiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej zdziwiony odparł: „Boguś, rozum ci się poplątał?”. To, co wydawało się nieprawdopodobne, okazało się jednak prawdziwe. Doktor Arendzikowski sporządził dokument z nazwiskami chorych i wrócił do dyrektora. Sytuacja nie pozostawiała złudzeń. „Tak, to ospa”, potwierdzili ostatecznie lekarze, którzy widzieli przypadki choroby w Indiach i krajach Afryki Północnej. Trzeba było błyskawicznie działać. Ten dzień przeszedł do historii jako „czarny poniedziałek”. W mieście ogłoszono stan pogotowia przeciwepidemicznego, który odwołano 19 września, po 66 dniach.

Radykalne obostrzenia całkowicie zmieniły życie miasta. Wrocław odcięto od reszty kraju kordonem sanitarnym. Obowiązkową szczepionkę przyjęło 98 proc. mieszkańców miasta (500 tys. osób), a niezaszczepionych nie wpuszczano na jego obszar. Natomiast osoby podejrzane o kontakt z chorymi kierowano, pod nadzorem milicji i wojska, do izolatoriów otoczonych jak więzienie drutem kolczastym. Zlokalizowano je na Psim Polu (Szczodre) i na Praczach. Kwarantanna trwała minimum 14 dni. Aby uniknąć zakażeń, nawoływano do przestrzegania zasady witania się i żegnania bez podawania rąk. Plakaty w mieście przypominały o tym na każdym kroku. Zamknięto trzy szpitale skupiające zakażonych: MSW, Rydygiera i Zakaźny przy Piwnej. 

Według opinii WHO ospa miała nie odpuścić we Wrocławiu przez dwa lata oraz pociągnąć za sobą minimum 2000 zachorowań

Od kogo zaczął się długi łańcuch zakażeń? Pierwszym „ogniwem” był oficer Służby Bezpieczeństwa, podpułkownik Bonifacy Jedynak, który po powrocie z Indii na przełomie maja i czerwca 1963 r. zgłosił się do szpitala. Specjaliści chorób zakaźnych zdiagnozowali u niego malarię. Niedługo potem wrócił do domu jako zdrowy. Upłynęło kilka tygodni, zanim okazało się, że został zakażony także ospą, choć nie miał wyraźnych objawów tej choroby.

Jego dość krótki pobyt w szpitalu miał jednak zdrowotne konsekwencje dla innych. Salowa, która sprzątała izolatkę, zapadła na poronną postać ospy prawdziwej (zdiagnozowaną jako ospa wietrzna), która nie była tak groźna i pozwoliła jej wyzdrowieć. Jej córka, pielęgniarka, nie miała tego szczęścia – jako przyczynę śmierci lekarze wskazali niestety białaczkę.

Rzetelne informacje nie były w tamtych czasach na porządku dziennym, a to, co trafiało do wiadomości publicznej, było starannie ocenzurowane. Dlatego nikt, kto nie tkwił w „oku cyklonu”, nie wiedział dokładnie, jakie są fakty i czy szalejąca epidemia daje nadzieję na rychły koniec. Według opinii WHO ospa miała nie odpuścić we Wrocławiu przez dwa lata oraz pociągnąć za sobą minimum 2000 zachorowań i 200 przypadków śmiertelnych. Stało się na szczęście inaczej. Bilans okazał się dużo niższy – zachorowało „tylko” 99 osób (w tym 25 pracowników służby zdrowia), zmarło 7. Związane z tą epidemią pojedyncze przypadki ospy prawdziwej pojawiły się też w pięciu innych województwach.

Dramatyczne wydarzenia tamtych dni nie pozostały bez echa, stając się inspiracją scenariusza filmu Zaraza z 1971 r., w reżyserii Romana Załuskiego. Odpowiednikiem postaci doktora Arendzikowskiego, który pierwszy trafnie zdiagnozował, a później ofiarnie leczył chorych, był główny bohater – doktor Rawicz. Niestety, scenariusz filmu przerósł rzeczywistość. Doktor Arendzikowski nigdy nie doczekał się wyrazów wdzięczności od władz za swoje zawodowe i osobiste zaangażowanie w arcytrudną walkę z epidemią.

WYŚCIG ZBROJEŃ

Mijają 42 lata od całkowitego wyeliminowania ospy prawdziwej na świecie – choroby, która towarzyszyła ludzkości od tysiącleci i przyczyniła się do śmierci setek milionów osób. Jeszcze w 1967 r. zarejestrowano na świecie ok. 15 mln zachorowań i ponad 2 mln zgonów na ospę, a jej ogniska występowały na wielu obszarach Azji, Afryki i Ameryki Południowej. Inne choroby wirusowe wciąż zbierają śmiertelne żniwo. Pojawiają się też nowe zarazy. Dlaczego wciąż jesteśmy bezradni wobec wirusów?

Choroby zakaźne, także te przebiegające epidemicznie, zawsze będą stanowić istotny problem zdrowotny społeczeństw, niezależnie od postępu technologicznego i stopnia zamożności. Dzieje się tak dlatego, że patogeny zakaźne wywołujące te choroby oraz ich obraz kliniczny ulegają stałej ewolucji. Koronnym tego przykładem jest obecna epidemia SARS-CoV-2/COVID-19 – wyjaśnia prof. Simon.

Czynniki biologiczne będą nadal się szerzyć, bo świat jest o wiele lepiej skomunikowany niż kiedyś. Łatwiej nam się podróżuje, dlatego wirusy, także te lokalne, mogą rozprzestrzeniać się sprawniej i dalej, do nieuodpornionych populacji.

Innym, stopniowo narastającym problemem, który niebawem stanie się trudny do rozwiązania, jest coraz większa liczba patogenów powodujących choroby zakaźne. Nie tylko wirusowych, opornych na wszelkie znane leki przeciwwirusowe, przeciwbakteryjne, przeciwpasożytnicze czy przeciwgrzybicze. Jest to konsekwencja nadmiernego, często niepotrzebnego stosowania różnego rodzaju antybiotyków. Nieprawidłowe dawki i czas stosowania, a także przerywanie terapii (np. przeciwwirusowych) przez pacjentów to prosta droga do pojawiania się szczepów opornych na dostępne leki, a czasem nawet na środki dezynfekcyjne – dodaje prof. Simon.

Jakby tego było mało, swój udział ma także dynamiczny rozwój technik biologii molekularnej. Możliwość modyfikowania cech genetycznych organizmów (po określeniu sekwencji genowej) ułatwia i przyspiesza produkcję niebezpiecznych patogenów, a także produkowanych przez nie toksyn, możliwych do wykorzystania jako broń biologiczna.

Skutek? Zwiększenie stabilności szczepów, a więc także zdolności do przetrwania w środowisku, wzrost ich zjadliwości (zdolności do wywoływania infekcji), lekooporność, a w efekcie zwiększona śmiertelność zakażonych ludzi. Ingerencja w genom nie pozostaje bez wpływu na nietypowy lub bardziej agresywny przebieg chorób wywołanych przez zmodyfikowane patogeny oraz utrudnia lub uniemożliwia diagnostykę dotychczas znanymi testami. W przypadku niektórych patogenów dostępna szczepionka (np. przeciwko wąglikowi – Bacillus anthracis) jest nieskuteczna.

Uzbrojone szczepy nie byłyby tak skuteczne, gdyby układ odpornościowy działał sprawnie. „Furtką” ułatwiającą wnikanie i namnażanie się patogenów w zakażonych organizmach są nowe metody leczenia (np. leki immunosupresyjne), a także zmiany w środowisku naturalnym. Nie sposób pominąć negatywnego wpływu żywności produkowanej metodą przemysłową, do której masowo dodaje się liczne leki i ksenobiotyki (np. alkohol w niewielkich ilościach). Te substancje mają przyspieszać wzrost i zwiększać masę zwierząt, a w gotowej żywności poprawiać smak, barwę czy zapach. Niestety, skutkiem takich praktyk jest zwiększona podatność organizmu na zakażenia różnymi patogenami.

Obawiamy się, ale czego najbardziej?

Mamy „dobrą znajomą”, powracającą co sezon grypę czy chorobę przeziębieniową. Choć wydaje się, że wiemy, czego można się po grypie spodziewać i jakie mogą być jej konsekwencje, to, paradoksalnie, mutujący wciąż wirus jest groźny i wymusza na naukowcach konstruowanie każdego roku nowej szczepionki, chroniącej przed zakażeniem. Są też inne czające się niebezpieczeństwa. Może więc w myśl przysłowia „lepszy wróg znany niż nieznany” bardziej trzeba obawiać się nowych wirusów, które zaatakują znienacka, nie dając czasu na skuteczną obronę?

Uzbrojone szczepy nie byłyby tak skuteczne, gdyby układ odpornościowy działał sprawnie.

Większość ludzi wraca do zdrowia po zakażeniu takim czy innym patogenem, szczególnie jeśli jest prawidłowo leczona, ale niektóre wirusy, szczególnie te „młode”, wcześniej nieznane lub niewystępujące na danym terenie (np. koronawirus SARS-CoV-2, gorączka Ebola czy gorączka Lassa), pokazują, jak niebezpieczne może być zakażenie, szczególnie gdy nie ma skutecznego leczenia i szczepionek. Z punktu widzenia biologicznego wirus, który błyskawicznie uśmierca gospodarza, nie może się szerzyć, gdyż ginie razem z nim, a więc jest to jego niekorzystna cecha. Ale czy nas, ludzi, ma to pocieszać?

WIRUSY WOJNY

Skoro wirusy i inne mikroorganizmy wykazują tak dużą moc rażenia, potrafią zakażać przez bezpośredni kontakt, a do tego wiele z nich działa bezkarnie (ze względu na brak dostępnego leku czy szczepionki), nie dziwi fakt, że wykorzystuje się je także jako broń biologiczną. Obecnie może służyć w tym celu ponad 180 bakterii, wirusów, riketsji (wewnątrzkomórkowych bakterii) i toksyn biologicznych (np. botulina czy rycyna). Broń biologiczna jest przede wszystkim narzędziem wojny psychologicznej, stosowanej głównie do wywołania strachu, paniki, demoralizacji, zachowań agresywnych wobec władz oraz, co oczywiste, określonych strat w ludziach. Jej atuty są bezsporne: jest łatwa w produkcji, bardzo tania, niezwykle skuteczna, niewidzialna w czasie ataku, łatwa do ukrycia i przenoszenia i trudna do szybkiego rozpoznania.

Objawy choroby pojawiają się w krótkim czasie od zakażenia. W początkowym okresie są zazwyczaj nietypowe i mylące, co jeszcze bardziej utrudnia jej wykrywalność.

Broń biologiczną skutecznie rozprzestrzenia się w postaci aerozolu, skażając żywność, wodę i glebę. Mogą ją też przenosić nieświadomie zakażeni ludzie i zwierzęta. Typowymi obiektami ataku są miejsca, gdzie gromadzą się ludzie, np. dworce kolejowe i lotnicze, stacje metra, obiekty kulturalne i sportowe, centra handlowe, hotele, szkoły, budynki publiczne.

Skoro wirusy i inne mikroorganizmy wykazują tak dużą moc rażenia, nie dziwi fakt, że wykorzystuje się je także jako broń biologiczną.

Eksperci WHO oszacowali rozmiary potencjalnego ataku, oceniając skutki rozpylenia 50 kg siedmiu środków biologicznych przez samolot na wysokości 2 km (pod wiatr, aby rozwiać je na szerszym terenie) nad miastem liczącym 500 tys. mieszkańców. Jak wiadomo, w aglomeracjach istnieją specyficzne przepływy prądów powietrznych wywołanych systemem wentylacji, ruchem pociągów i samochodów. Skutki takich działań mogą być katastrofalne. Na przykład użycie 50 kg zarodników wąglika (bakterii) w postaci aerozolu spowoduje skażenie 20 km² powierzchni, śmierć ok. 95 tys. ludzi oraz 125 tys. zachorowań. Natomiast użycie jako broni biologicznej wirusa kleszczowego zapalenia mózgu doprowadzi do skażenia „jedynie” 1 km², śmierci 9,5 tys. ludzi i 35 tysięcy zachorowań, przy czym większość tych, którzy przeżyją zakażenie, może cierpieć z powodu różnorodnych trwałych uszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego (np. otępienia, ślepoty, głuchoty, niedowładów lub paraliżu kończyn).

Do użycia tego rodzaju broni przez terrorystów zachęca niezwykle niski koszt wywołania niszczących, śmiercionośnych skutków na kilometrze kwadratowym. Według ONZ wystarczy przeznaczyć na to zaledwie 1 dolara, podczas gdy użycie broni atomowej wymaga już 600 dolarów, a konwencjonalnej – 2 tys. dolarów.

Zdaniem Richarda O. Spertzela (mikrobiologa, eksperta w dziedzinie broni biologicznej) każdy środek biologiczny, który przy skażeniu 100 km² powoduje śmiertelność przynajmniej 50 proc. mieszkańców zagrożonego terenu może zostać użyty jako broń biologiczna.

W przypadku gorączki krwotocznej Ebola śmiertelność sięga 30–90 proc., a wąglika – ok. 80 proc. Na liście najbardziej niebezpiecznych czynników według CDC (Centers for Disease Control and Prevention) znalazły się także inne wirusy gorączek krwotocznych.

Jest to grupa przynajmniej osiemnastu schorzeń o etiologii wirusowej, przenoszonych przez stawonogi (komary, kleszcze, muchy, wszy, pchły) lub drogą kontaktu bezpośredniego, czyli przez podawanie rąk, stosunki płciowe, ukąszenia przez zwierzęta. Powstające zmiany są w tych chorobach (zoonozach) podobne, a głównymi objawami klinicznymi są gorączka i skaza krwotoczna. Wirusy: Krymsko-Kongijski, Marburg, Lassa, Doliny Riftu, Południowoamerykański (Junin, Machupo, Sabia, Gunarito), Hanta czy wirus żółtej febry, w większości wymagają przenosiciela biologicznego, zwykle „lokalnego”, a więc określonych warunków klimatycznych. Na szczęście użycie wirusów gorączek krwotocznych jako broni biologicznej staje się z tych powodów dość problematyczne i trudne technicznie – mówi prof. Simon.

Jako broń biologiczna mogą służyć też inne wirusy: wschodniego czy wenezuelskiego końskiego zapalenia mózgu, odry końskiej, kleszczowego zapalenia mózgu i ospy prawdziwej. Potencjalny agresor ma w czym wybierać.

Ataki bioterrorystyczne to realne zagrożenie, zwłaszcza że są przeprowadzane w sposób skryty, nagły i szybki, a ich skutkiem jest gwałtowne rozprzestrzenianie się danego patogenu, w tym wirusów. Tymczasem nie jest możliwe wyprodukowanie w krótkim czasie ilości szczepionki niezbędnej do uodpornienia ludności. Nawet jeśli istnieją rezerwy „materiałowe”, jak w przypadku wirusa ospy prawdziwej. Gdy doszło do eradykacji wirusa na świecie (WHO ogłosiła wyeliminowanie choroby 8 maja 1980 r.), zaprzestano szczepień przeciw tej chorobie. Dziś oficjalnie tylko dwa laboratoria dysponują zapasami wirusa ospy do badań i produkcji szczepionki: Instytut Wirusologii w Nowosybirsku i CDC w Atlancie. Światowe zapasy obejmują 50 mln dawek, z czego tylko 5–7 mln znajduje się w USA. W razie użycia broni biologicznej z zastosowaniem wirusa ospy szczepionkę trzeba by wyprodukować w dużych ilościach, ale zanimby do tego doszło, miliony ludzi przepłaciłyby chorobę życiem. Dane wskazują, że obecnie najwyżej 20 proc. populacji świata wykazuje niewielki stopień odporności na zakażenie. Potencjalne zagrożenie wciąż istnieje, czego dowodzi fakt, że w 1999 r. USA po raz kolejny odroczyły zniszczenie rezerw wirusa ospy prawdziwej.

Historia zna wiele faktów i planów związanych z użyciem broni biologicznej.

Broń biologiczna była używana już w starożytności. Powszechną praktyką było nasączanie strzał truciznami (także pochodzenia biologicznego), kałem oraz podrzucanie jadowitych węży na wrogie statki (praktyka Hannibala) czy pszczół nieprzyjaciołom. Pomijając wykorzystanie jadów, typowym przykładem użycia broni biologicznej z tego okresu jest działanie Aleksandra Macedońskiego, który porzucał w czasie wycofywania się z pól bitewnych zwłoki koni i żołnierzy zmarłych na choroby zakaźne (choć wtedy nie znano pojęcia „choroby zakaźne”). W VI wieku p.n.e. Asyryjczycy zatruwali studnie sporyszem, natomiast Rzymianie wrzucali do źródeł swoich wrogów padlinę.

Bardziej wyrafinowanego ataku dopuścili się w 1495 r.  Hiszpanie – w Neapolu skazili wino krwią trędowatych.

Czas największego rozwoju broni biologicznej przypada na okres I wojny światowej, kiedy dochodziło do epidemii wśród zwierząt pociągowych na Bałkanach. W czasie II wojny światowej największe mocarstwa – Japonia, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, ZSRR – posiadały już broń biologiczną. 

Niezrealizowanym pomysłem było zrzucenie przez aliantów bomb wąglikowych na nazistowskie Niemcy w 1945 r. Japończycy nie ustawali w próbach ataku. W czasie II wojny światowej udało im się zrzucić na Chińczyków i Rosjan bomby z laseczkami wąglika, pałeczkami dżumy, przecinkowcami cholery. Jak się jednak okazało, nie z takim efektem, jakiego oczekiwali.

Czwartego października 1940 r. japońskie samoloty zrzuciły nad Chushien ryż i pszenicę wraz z pchłami, które zostały zakażone pałeczkami dżumy. Nalot powtórzono 3 tygodnie później w prowincji Zhejiang w Chinach. Zarejestrowano tam 121 zgonów.

Nie jest możliwe wyprodukowanie w krótkim czasie ilości szczepionki niezbędnej do uodpornienia ludności.

Z kolei Amerykanie przygotowywali 20 ton zarodników grzyba Pucinia graminis tritici, który miał spowodować rdzę zbożową pszenicy, głównie na Ukrainie. Jak obliczyli specjaliści, taka ilość zarodników mogłaby zniszczyć pszenicę na całej kuli ziemskiej. Amerykanie wyspecjalizowali się w grzybach, czego dowodem plany zrzucenia odmiany Piriculeria oryzae na japońskie plantacje ryżu. Tylko wizja konieczności późniejszego wyżywienia 126 milionów Japończyków powstrzymała Stany Zjednoczone przed tą decyzją. W efekcie i tak skończyło się to tragicznie – wybuchami bomb atomowych, które skutecznie skróciły wojnę na tym terenie. Prym w pracach nad doskonaleniem broni biologicznej wiódł były ZSRR. Ken Alibek, który od 1988 do 1992 r. był zastępcą dyrektora Biopreparatu, gdzie pracowano nad bronią biologiczną, po ucieczce z kraju zrelacjonował prace dotyczące wykorzystania wirusa ospy, prowadzone w czasach, gdy zaprzestano szczepień ludzi przeciwko temu wirusowi. Jak zdradził Alibek, w 1988 r. ZSRR posiadał 12 ton agresywnego szczepu „India”, który miał się rozrosnąć do 40, a w końcu 80 ton. Wirusa ospy miałyby przenosić rakiety międzykontynentalne.

Sekta „Najwyższa Prawda” osiem razy próbowała otrzymać aerozol z przetrwalnikami wąglika – bez efektu. Na niczym spełzły też plany uzyskania i rozprzestrzenienia wirusa ebola podczas pobytu sekty w Afryce Środkowej. Panowała tam wtedy epidemia gorączki krwotocznej.

Konwencję o zakazie prowadzenia badań, produkcji i gromadzenia zapasów broni bakteriologicznej (biologicznej) i toksycznej oraz o ich zniszczeniu przyjęto w 1972 r., a trzy lata później weszła w życie. Mimo to w ciągu 21 lat od jej podpisania Związek Radziecki stworzył największy na świecie i najbardziej zaawansowany technologicznie program badań nad bronią biologiczną. Klucz do tak ogromnej wiedzy daje możliwość wykorzystania jej przez najbardziej dyktatorskie reżimy i szaleńców naszych czasów. Czy to nie wystarczający powód, by się jej obawiać?

DYKTAT WIRUSÓW

Dostępne w wersji pełnej

ŚLAD PRZESZŁOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

BRUD, SMRÓD I UBÓSTWO

Dostępne w wersji pełnej

COŚ WISI W POWIETRZU

Dostępne w wersji pełnej

ZIMNOLUBNE WIRUSY

Dostępne w wersji pełnej

NIEZWYCIĘŻONA GRYPA

Dostępne w wersji pełnej

ŁABĘDZI ŚPIEW

Dostępne w wersji pełnej

ŚWINIA DZIELI ŚWIAT

Dostępne w wersji pełnej

GDY WIRUS WIELBŁĄDA ZABŁĄDZI

Dostępne w wersji pełnej

MERS BLIŹNIAKIEM SARS

Dostępne w wersji pełnej

POKÓJ 911

Dostępne w wersji pełnej

SARS-COV-2. WALCZYMY!

Dostępne w wersji pełnej

TRUDNE ŻYCIE WĄTROBY

Dostępne w wersji pełnej

BRUDNE KONTAKTY

Dostępne w wersji pełnej

JAK SIĘ CZUJE TWOJA WĄTROBA?

Dostępne w wersji pełnej

BOMBA Z OPÓŹNIONYM ZAPŁONEM

Dostępne w wersji pełnej

TAJNA MISJA

Dostępne w wersji pełnej

CO ŚLINA NA JĘZYK PRZYNIESIE

Dostępne w wersji pełnej

NA DRUGĄ NÓŻKĘ?

Dostępne w wersji pełnej

HIV NIE WYBIERA

Dostępne w wersji pełnej

MIŁE ZŁEGO POCZĄTKI

Dostępne w wersji pełnej

NA ZAWSZE RAZEM

Dostępne w wersji pełnej

CO DALEJ?

Dostępne w wersji pełnej

SZCZEPIONKI – NIC NOWEGO POD SŁOŃCEM

Dostępne w wersji pełnej

I PO CO CI TO WSZYSTKO?

Dostępne w wersji pełnej

PANDEMIO, CO Z NAMI ZROBIŁAŚ?

Dostępne w wersji pełnej

KONTRAPUNKT

Dostępne w wersji pełnej

PRZYPISY

Dostępne w wersji pełnej

Copyright © 2021 by Krzysztof Simon, Dorota Szadkowska
Copyright for this edition © by Burda Media Polska Sp. z o.o., 2021

02-674 Warszawa, ul. Marynarska 15
DZIAŁ HANDLOWY: tel. 22 360 38 42
SPRZEDAŻ WYSYŁKOWA: tel. 22 360 37 77

REDAKCJA: Jacek Ring/Melanż
PROJEKT GRAFICZNY: Marzka Dobrowolska
ILUSTRACJA NA OKŁADCE: Martyna Dobrowolska
ILUSTRACJE: Martyna Dobrowolska
REDAKCJA TECHNICZNA: Mariusz Teler
REDAKTOR PROWADZĄCA: Agnieszka Radzikowska

ISBN 978-83-8251-073-7

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich

www.slowne.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Karol Ossowski